आदिच्चुपट्ठान जातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवनविहारे निवसन् इमां कथां कथितवान् — जातकसंख्या १७५, यत् दुकनिपाते, अर्थात् द्विगाथात्मकानां कथानां सङ्ग्रहस्य खण्डे, सङ्गृहीतम्। एषा कथा एकस्य भिक्षोः विषये आसीत्, यः प्रव्रज्यां गृहीत्वापि स्वसब्रह्मचारिषु छलाचरणेन विख्यातः आसीत्। यदा अन्ये भिक्षवः तस्य अनैतिकम् आचरणं चर्चितवन्तः, तदा भगवान् अवदत् यत् स प्रथमः अवसरः न आसीत् यत्र स भिक्षुः कपटम् अकरोत्; ततः सः पूर्वजन्मनः कथां प्रोक्तवान्, यस्मिन् जन्मनि सः एव स्वभावः अत्यन्तं भिन्नवेषेण प्रकटितः आसीत्।

प्राचीनवाराणस्यां ब्रह्मदत्तनृपस्य शासनकाले बोधिसत्त्वः सम्भ्रान्ते कुले जन्म प्राप्तवान्; कालान्तरे सः लौकिकजीवनं परित्यज्य प्रख्यातः तपस्वी आचार्यः अभवत्। सः बहून् शिष्यान् सङ्गृह्य हिमालयस्य वनाच्छादिते पादप्रदेशे आश्रमं स्थापितवान्, यत्र तस्य तीक्ष्णप्रज्ञा च शीलं च पूज्यते स्म। आश्रमसमीपे एकः चपलः वानरः निवसति स्म, यः उपद्रवकारितया प्रसिद्धः आसीत्; तपस्विनां अनुपस्थितौ सः प्रायशः तेषां निवासं विलोडयति स्म — तेषां जलकुम्भान् भङ्क्त्वा, पात्राणि विदार्य, पवित्राग्निहोमस्थानं च मलिनं कृत्वा।

यदा ऋषयः वनवासात् समीपस्थं सीमाग्रामं प्रति लवणम्, अम्लं (काञ्जिकम्) इत्यादीनि उपस्करं संग्रहीतुम् अवरोहन्ति स्म, तदा ग्रामवासिनः तान् पुण्यपुरुषान् दृष्ट्वा हृष्टाः अभवन्। ते तेभ्यः प्रचुरां भिक्षां दातुं सज्जाः अभवन्। एतत् सर्वं पश्यन् उपद्रवी वानरः स्वकीयं कुचक्रं रचितवान्: यदि पवित्रता एतादृशीं उदारतां आकर्षति, तर्हि सः स्वयं पवित्रः इव प्रतीयेत। सः तेषाम् ऋषीणां समीपे स्थित्वा ऋजुः अभवत्, शिरसः उपरि पादौ संयोज्य आदरपूर्णं नमस्कारभावं दर्शितवान्, तथा उदयमानं सूर्यं प्रति मुखं कृत्वा ध्यानलीन इव अभवत्।

ग्रामवासिनः वानरं स्पष्टभक्त्या तां मुद्रां धारयन्तं दृष्ट्वा विस्मिताः अभवन्। ते परस्परम् अवदन् यत् वन्यपशुष्वपि पुण्यशीलाः आत्मानः सन्ति, यतः अत्र एकः निन्दितः वानरः सूर्यदेवं स्पष्टश्रद्धया उपास्ते इति। बोधिसत्त्वः, स्वस्य सुपरिचितस्य प्राणिनः प्रशंसां श्रुत्वा, तत्क्षणमेव एकां गाथां प्रोक्तवान्, यया तस्य कपटं प्रकाशितम्। सः ग्रामवासिनः स्मारितवान् यत् एतस्यैव वानरस्य तेषाम् अग्निहोमोपरि मलत्यागः कृतः आसीत्, जलपात्राणि च द्विधा कृत्वा भग्नानि आसन् — केवलं कतिपयदिनेभ्यः पूर्वम्; तथा यत् सूर्यं प्रति अकस्मात् उत्पन्ना भक्तिः उपद्रवचौर्यमूलकं चरित्रं परिवर्तयितुं न शक्नोति।

बोधिसत्त्वस्य वचनानि श्रुत्वा तेषां सत्यतां च अवगत्य ग्रामवासिनः यष्टयः गृहीत्वा वानरं स्वमध्यात् निरस्तवन्तः। तस्य नाट्यमयी मुद्रा यथा सुलभतया वास्तविकसाधूनाम् अभिप्रेतां भिक्षाम् प्रायः अगृह्णात् इति अवगत्य ते हसितवन्तः। ततः ते स्वदानानि बोधिसत्त्वाय तस्य शिष्येभ्यः च समर्पितवन्तः — ते एव तस्य दानस्य यथार्थाधिकारिणः आसन्, यत् वानरः अनुकरणेन चोरयितुम् अयतत, न तु सदाचरणेन अर्जयितुम्।

उपदेशं समाप्य भगवान् उभयोः जन्मनोः पात्राणां परिचयं दत्तवान्। वर्तमानजन्मनि यः कपटी भिक्षुः आसीत्, सः पूर्वजन्मनि उपद्रवी वानरः आसीत्; बोधिसत्त्वस्य शिष्याः ऋषिमण्डलम् आसन्; स्वयं भगवान् तु सः आचार्यः आसीत् यः छलं दृष्ट्वा तस्य सफलीभवनात् पूर्वमेव स्पष्टतया तत् अभिदधौ। जातकम् एकं सावधानतावचनम् अस्ति: बाह्यधार्मिकमुद्रा, यद्यपि अपरिचितदर्शकानां कृते प्रत्ययकारिणी, व्यक्तेः वास्तविकाचरणस्य स्थाने न स्थापयितुं शक्यते। विवेकः तेषां कृते एव उचितः यः चरित्रस्य इतिहासं पूर्वमेव जानन्ति, न तु एकया प्रभावशालिन्या मुद्रया मोहिताः।

पालिग्रन्थस्य टीकाकाराः वानरस्य वेषचयने विशेषां विडम्बनां लक्षयन्ति। उदयमाने सूर्ये भक्त्या स्थातुं मुद्रा जातके वर्णितायां तपस्वीसंस्कृतौ तत्कालीनानां सत्यान्वेषिणां प्रामाणिका तपश्चर्या आसीत्, न तु वानरेण स्वयं कल्पिता कृतिः। छलं मुद्रायां न, अपि तु तस्याः आन्तरिकसंयमात् तस्याः पूर्णपृथक्करणे आसीत्, यं संयमं सा मुद्रा प्रकटयितुम् अभिप्रेता आसीत्। यस्य व्यवहारः — उपद्रवः, चौर्यं, पवित्राग्नेः अपमानं च — मुद्रायाः सर्वथा विरोधी आसीत्, केवलं तस्याः बाह्यरूपं सः उधारग्रहणमात्रं कृतवान्। एषः विवरणः जातकस्य उपदेशं सूक्ष्मतया तीक्ष्णीकरोति: पाखण्डं प्रायः स्थूलम् आविष्कारं न, अपितु धर्मशब्दावल्याः चौर्यम् एव भवति, यत् आन्तरिकवास्तविकताविहीनं सत् अर्थरहितं भवति।

अत्र विचारणीयम् अस्ति यत् वानरस्य छलं कस्मै लक्ष्यीकृतम् आसीत्, कस्मै च तत् असम्भवम् आसीत्। ग्रामवासिनः ऋषीन् सङ्क्षिप्तं मिलितवन्तः, तेभ्यः सह पूर्वपरिचयः न आसीत्, अतः ते केवलं दृश्यमुद्रायाः आधारेण निर्णयितुं शक्तवन्तः, वानरेण यथा अपेक्षितं तथैव वञ्चिताः। बोधिसत्त्वः तस्य शिष्याश्च तु तस्य प्राणिनः नित्यदुरभिसन्धिं प्रत्यक्षं जानन्ति स्म, अतः एकप्रभातस्य प्रदर्शनेन, यद्यपि आकर्षकेन, न विचलिताः। जातकस्य संरचना अत्रैव सावधानतां स्थापयति: छलम् अपरिचितेषु सुलभतया प्रभवति, यत्र तेषां केवलं बाह्यप्रभावः एव ज्ञायते, तथा यः चरित्रस्य जीवितं ज्ञानं धरति, सः तस्य स्वाभाविकः प्रतिषेधकः भवति। अत एव बोधिसत्त्वस्य हस्तक्षेपः, न ग्रामवासिनां स्वनिर्णयः, अन्ततः छलं प्रकाशितवान्।