अन्तजातकम्

भगवान् इमां कथां कथितवान् — पालिग्रन्थस्य तिकनिपातस्य कोसियवग्गे सङ्गृहीतं जातकसंख्या २९५ इति — यदा सः देवदत्तं, यः बुद्धस्य निरन्तरविरोधी भिक्षुः आसीत्, तस्य शिष्यं कोकालिकं च अवलोकितवान्। तौ दानप्राप्त्यर्थं गृहस्थानां समक्षं परस्परम् अतिशयितं स्तुतवन्तौ, यद्यपि नैकोऽपि तयोः यत् गुणं परस्मिन् आरोपयति, तं स्वयं धारयति स्म। भगवान् पूर्वजन्मनः कथां प्रोक्तवान्, यस्मिन् जन्मनि एतौ एव पात्रे समानं शून्यं परस्परचाटुकारितं अभिनीतवन्तौ, यद्यपि अधिकं सामान्यरूपेण।

वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्यकाले बोधिसत्त्वः ग्रामपथपार्श्वे स्थितस्य एरण्डवृक्षस्य देवतारूपेण जन्म प्राप्तवान्। तस्य समीपे एकः वृद्धः वृषभः मृतः आसीत्, तस्य शवं प्रति एकः शृगालः आगत्य मांसं विदारयितुम् आरभत। कियत्क्षणानन्तरं एका काकी अवतीर्य शृगालस्य उपरि एरण्डवृक्षे उपविष्टा, भोजनं लक्षयन्ती, चाटुकारितया तस्य किञ्चित् अंशं प्राप्तुं शक्यते इति गणयन्ती।

काकी प्रथमं शृगालम् उक्तवती, तस्य देहं वृषभसदृशं, तस्य प्रसारणं च सिंहसदृशं — पशुराजस्य इव — इति प्रशंसन्ती। सा तं राजोचितं सम्मानं दत्तवती, यद्यपि सः शवं विदारयन् केवलं मांसाहारी आसीत्। हृष्टः प्रसन्नश्च शृगालः तां तस्या रूपस्य प्रशंसया प्रत्युत्तरितवान्, अधः आगत्य शवं तेन सह भक्षितुं आमन्त्र्य च, तौ उभौ मांसाहारिणौ भोजने प्रवृत्तौ, कवलानाम् अन्तराले अधिकाधिकाम् अतिशयितां स्तुतिं विनिमयन्तौ।

शाखासु उपविष्टः वृक्षदेवः एतत् प्रदर्शनं दृष्ट्वा असत्यचाटुकारितां अनभिव्यक्तां त्यक्तुं न शक्तवान्। सः स्पष्टतया दृश्यस्य सत्यं प्रकटयन् एकां गाथाम् उक्तवान्: शृगालः सर्वेषां पशूनां निम्नतमः, काकी सर्वेषां पक्षिणाम् निम्नतमा, एरण्डः च सर्वेषां वृक्षाणां निम्नतमः — इदानीम् एते त्रयः निम्नतमाः एकस्मिन् स्थाने एकत्र सम्मिलिताः। गाथायाः बलं तस्याः अन्तिमे परिवर्तने निहितम्। वृक्षदेवः स्वयं वा स्वस्य वृक्षं वा तस्य निर्णयात् मुक्तं न करोति, दीनं परिवेशं द्वौ मांसाहारिणौ सह नामाङ्कितवान्, न तु केवलम् अधःस्थितानां उपरि स्थितः वक्ता इव वदन्।

उपदेशं समाप्य बुद्धः उभयोः जन्मनोः पात्राणां परिचयं दत्तवान्। देवदत्तः शृगालः आसीत्, कोकालिकः काकी आसीत्, तथा बुद्धः स्वयं वृक्षदेवः आसीत्, यः तयोः असत्यं परस्परं स्तोत्रं दृष्ट्वा तस्य यथार्थं स्वरूपं प्रकटयामास। कथा एकं विशेषं प्रकारं वञ्चनं प्रकाशयति, यत् बाह्यव्यक्तेः वञ्चनार्थं कृतायाः चाटुकारितायाः भेदं करोति। द्वौ पक्षौ, यौ अन्तःकरणेन स्वनिम्नतां किञ्चित् जानीतः, तथापि परस्परं महतीः उपाधीः स्वीकुरुतः प्रत्यर्पयतश्च, यतः तेन किमपि व्ययः न भवति, तथा तत् उभयोः चाटुकारितां तोषयति।

बौद्धटीकाकाराः अन्तजातकं तादृशस्य गतिक्रमस्य विरुद्धं चेतावनीरूपेण पठन्ति, यस्य वर्णनं कथाभूमिका करोति। द्वौ जनौ अथवा गणौ परस्परं प्रतिष्ठां परस्परस्तुत्या धारयतः, वास्तविकसद्गुणेन न, प्रत्येकः अन्यस्मै तां प्रतिष्ठां यच्छति यां स्वयं स्वतः न अर्जितुं शक्नोति। जातकस्य हास्यम् अस्यां सत्यतायां निहितम् अस्ति यत् चाटुकारिता तद् बाह्यरूपात् विमुक्ता कियत् हास्यास्पदा भवति। शवं दशन्तं शृगालः सिंहः न भवति, न च तस्मिन् एव मांसं भक्षयन्ती काकी पक्षिराजः। वृक्षदेवस्य श्लोकः दृढं वदति यत् एतादृशाः उपाधयः, कियत् उष्णतया विनिमीयन्तु, तस्याः अधःस्थिताः सत्यतः किमपि न परिवर्तयन्ति।

वृक्षदेवस्य श्लोकः साधारणतिरस्कारात् यत् विशिष्टः, तत् इदम् — सः शृगालं काकीं च प्रकाशयन् स्वयं निर्दोषः इति न तिष्ठति। निम्नतमः वृक्षः इति एरण्डं निम्नतमपशोः निम्नतमपक्षिणा सह एकस्मिन् श्वासे नामयित्वा, बोधिसत्त्वः स्वयं अस्थायिनिवासं स्वोच्चारितस्य न्यायस्य अन्तः स्थापयति। सः दूरस्थः उच्चस्थानीयः समीक्षकः इव अधःस्थानां प्राणिनां निरीक्षणं न करोति, यथा स्वयं दृश्यात् अलिप्तः स्यात्। कथायाः अखण्डतायाः कृते एषः विवरणः केन्द्रीयः अस्ति। असत्यचाटुकारितायाः तिरस्कारः तदा एव भारं धारयति यदा सः स्वयं उभयत्र समानं आत्मनिरीक्षणं न परिहरति। वृक्षदेवस्य स्वनिम्नतायाः स्वीकारः एव तस्य श्लोकं तस्मिन् एव दोषे पतितुं न रक्षति, यस्य सः निन्दा करोति।