आदित्तजातकम्

भगवान् जेतवने पसेनदि-कोसलराजस्य अतुल्यम् असदृशदानम् अधिकृत्य इमां कथामकथयत्, यत् पुरातनाः प्राज्ञाः नृपाः अपि साधुषु विवेकपूर्वकं दानं दत्तवन्त इति दर्शयितुम्। पालिपिटके जातकसंख्या ४२४ एतां कथां सुरक्षति।

अवसरः दानस्पर्धायाः आसीत्। राजा प्रसेनजितः बुद्धाय संघाय च दत्तं महादानं, नगरवासिनां दानानि च परस्परम् अतिक्रमितुं प्रयतमानानि आसन्; तदा मल्लिका राज्ञी योजनम् अवदत्: पञ्चशतासनयुक्तं मण्डपम्, छत्रधारिणो गजाः, भिक्षूणां सेवायै कुलस्त्रियः, बुद्धाय स्वयं चत्वारि अमूल्यानि उपायनानि च। द्वौ अमात्यौ तस्मिन् दाने भिन्नां प्रतिक्रियाम् अकुरुताम्: कालः राज्ञः व्ययं प्रति असन्तुष्टः अभवत्, जुण्हः तस्य उदारतां प्रशंसितवान्। पश्चात् धर्मसभायां भिक्षुषु राजदानविषये चर्चायां जातायां बुद्धः अवदत् यत् पुरातनाः प्राज्ञाः अपि सम्यक् परीक्ष्य एव दानं दत्तवन्तः।

दीर्घकालपूर्वं सौवीरराष्ट्रे रोरुकनगरे राजा भरतः शशास, सः बोधिसत्त्वः आसीत्। स्वपट्टराज्ञ्या समुद्रविजया सह सः लोभिनां न, अपि तु शीलवतां प्रत्येकबुद्धानां दानं दातुम् इच्छति स्म — ये एकाकिनः बुद्धाः धर्मसङ्घम् अस्थापयित्वा स्वयं बोधिं प्राप्नुवन्ति। राज्ञी उपदिदेश यत् तेषाम् आमन्त्रणं स्वश्रद्धया शीलबलेन च कर्तव्यम्।

राजा नगरे भेरीं वादयित्वा प्रजाः शीलपालनाय आह्वयत्। स्वयं परिवारेण च उपोसथव्रतं गृहीतवान्, उदारतया दानं च दत्तवान्, यतः समग्रं नगरं तस्य सङ्कल्पस्य पुण्यभागी अभवत्।

तदा राजा सुवर्णपेटिकायां यूथिकापुष्पाणि आनाययत्, प्रासादात् अवतीर्य राजाङ्गणे स्थितवान्। पञ्चाङ्गैः भूमौ प्रणिपत्य एकां दिशं मुखीकृत्य सप्त मुष्टीः पुष्पाणि क्षिप्तवान्, प्रार्थयंश्च यत् तत्र निवसन्तः पावनाः पुरुषाः तस्य दानं स्वीकुर्युः। एतत् पूर्वस्यां, दक्षिणस्यां, पश्चिमायां च दिशि कृतम्, परन्तु कोऽपि नागतः।

यदा सः उत्तरस्यां दिशि पुष्पाणि क्षिप्तवान्, तदा तानि हिमालयस्य नन्दमूलगुहायां निवसतां पञ्चशतप्रत्येकबुद्धानाम् उपरि पतितानि। तेषु सप्त उड्डीय रोरुकस्य प्रासादम् आगताः।

राजा राज्ञी च तान् सप्त सत्कृत्य षड्दिनानि भोजनेन तर्पितवन्तौ। सप्तमे दिने तौ चीवर-शय्या-आसनादीन् सम्पूर्णान् परिष्कारान् अर्पितवन्तौ।

भोजनानन्तरं ज्येष्ठः प्रत्येकबुद्धः द्वाभ्यां गाथाभ्यां कृतज्ञतां प्रकटितवान्। प्रथमा गाथा जलद्गृहस्य उपमा अस्ति: गृहस्वामी यत् बहिः नेतुं शक्नोति तद् रक्षति, अन्तः स्थितं सर्वम् अग्निना नश्यति। द्वितीया गाथा कथयति यत् जरामरणेन दह्यमाने संसारे दानमेव तत् धनं यत् स्थायि भवति। ततः सः राज्ञे शीले अप्रमत्ततायाः उपदेशं कृतवान्। शेषाः षड् प्रत्येकबुद्धाः प्रत्येकम् एकया गाथया कृतज्ञतां प्रकटितवन्तः, एवं सर्वमिलित्वा अष्ट गाथाः उक्ताः, तासु काऽपि राज्ञा न उक्ता। तासां विषयेषु सत्पुरुषेभ्यः दानस्य पुण्यम्, भयविरुद्धं शस्त्ररूपेण दानम्, उर्वरबीजरूपेण दानम्, प्राणिनाम् अहिंसायाः मूल्यं च समाविष्टाः।

सप्तानाम् अन्त्यः अमृतं महानिर्वाणं प्रशस्य राजदम्पती अप्रमत्तौ भवितुम् उपदिष्टवान्। ज्येष्ठः प्रत्येकबुद्धः प्रासादस्य शिखरच्छदात् उड्डीय नन्दमूलगुहां प्रति गतः, उपायनान्यपि तेन सह गतानि; इतरे प्रत्येकबुद्धाः स्वस्वप्राप्तपरिष्कारैः सह प्रस्थिताः। राजा राज्ञी च जीवनपर्यन्तं दानं दत्त्वा स्वर्गं प्राप्तवन्तौ।

बुद्धः पात्राणां परिचयं दत्त्वा कथां समाप्तवान्: यः निर्वाणं प्रशंसितवान् सः प्रत्येकबुद्धः स्वयं निर्वाणं प्राप्तवान्; समुद्रविजया राहुलस्य माता आसीत्; राजा भरतः स्वयं बुद्धः आसीत्। पसेनदिदानस्य समर्थने स्मृतायाः कथायाः सारः इदम् यत् विवेकेन, सुपात्राय, श्रद्धया शीलेन च दत्तं दानं सुदानम् अस्ति। प्रसेनजित् एतत् श्रुत्वा स्वमहादानं तेषां प्राचीनानां नृपाणां दीर्घपरम्परायां अवलोकितवान्, ये विवेकेन दानं दत्तवन्तः; भिक्षवः अपि अवलोकितवन्तः यत् बुद्धस्य पूर्वजीवनमपि तस्यैव उदारविवेकस्य जीवनम् आसीत्।