शङ्खजातकम्

शास्त्रा सर्वोपकरणदानप्रसङ्गे जेतवने इयं कथा कथिता। श्रावस्त्याः एकः श्रद्धावान् गृहस्थः सम्पूर्णाय भिक्षुसङ्घाय उत्तमाः पादुकाः प्रदत्तवान्—बुद्धाय सहस्रमुद्रामूल्यकं युगलम्, द्वाभ्यां प्रधानशिष्याभ्यां पञ्चशतमूल्यकानि युगलानि, तथा पञ्चशतानां भिक्षूणां प्रत्येकाय शतमूल्यकं युगलम्। पृष्टं यत् एतादृशं सामान्यं दानम् किमर्थम् एतावत् महत्त्वपूर्णम्, तदा बुद्धः अवदत् यत् पुरा प्रत्येकबुद्धाय पादुकायुगलदानमात्रेण एकः निमज्जन् जनः यत्र शरणं न सम्भवति इव प्रतीयते तादृशात् समुद्रात् सुरक्षितः पारं नीतः आसीत्। एतत् प्रमाणयितुं सः इमां कथाम् अकथयत्, या अद्य खुद्दकनिकायस्य जातकसंग्रहे दसकनिपाते जातकसंख्या ४४२ इति संरक्षिता अस्ति।

पुरा वाराणस्यां राज्ञः ब्रह्मदत्तस्य शासने बोधिसत्त्वः एकस्मिन् पूज्ये ब्राह्मणकुले जन्म अलभत, तस्य च नाम शङ्खः इति कृतम्। प्रौढावस्थां प्राप्य सः पूर्वजानां विपुलां सम्पत्तिम् उत्तराधिकारेण प्राप्नोत्। साधारणजनानां दुःखं, क्षुधां, दारिद्र्यं च दृष्ट्वा कुलीनः शङ्खः षट् महतीः दानशालाः स्थापितवान्: नगरस्य चतुर्षु मुख्यद्वारेषु चतस्रः, कोलाहलपूर्णे मध्यपण्ये एका, स्वकीयस्य प्रासादस्य प्रवेशद्वारस्य पुरतः एका च। प्रतिदिनं सः स्वादिष्टम् अन्नं, वस्त्राणि, औषधानि च विपुलानि वितरति स्म, तपस्विभ्यः भिक्षाचरेभ्यः पथिकेभ्यः च शतशः सुवर्णमुद्राः दत्तवान्।

एतादृशस्य महादानस्य कतिपयेषु वर्षेषु गतेषु शङ्खः अवलोकितवान् यत् तस्य कोषागाराः क्रमशः रिक्ताः भवन्ति। सः चिन्तितवान्: 'यदि मम धनं समाप्तं भवेत्, तर्हि मम दानशालानाम् अग्नयः शीतलाः भविष्यन्ति, मम दानाश्रिताः क्षुधार्ताः रोदन्तः रात्रौ गमिष्यन्ति। दानस्य संकोचनं न उत्तमम्। श्रुतं मया यत् भयङ्करस्य पूर्वसमुद्रस्य पारे सुवर्णभूमिः अस्ति, यत्र बहुलाः मणयः मुक्ताः स्वर्णचूर्णं च प्राप्यन्ते। अहं महतीं वाणिज्यनौकां भाडेन गृह्णीयाम्, तरङ्गान् अतिक्रम्य धनं सङ्गृह्णीयाम्, जीवनान्तपर्यन्तं च दानं पुनः सम्भरेयम्।'

दृढां नौकां वाणिज्यवस्तुभिः भृत्वा शङ्खः पादचारेण गम्भीरनामकं बन्दरं प्रति प्रस्थितः। मध्याह्नस्य सूर्यः शुष्कान् प्रदेशान् तीव्रतया तापयति स्म; मार्गस्थितं वालुकाजालं प्रज्वलितानाम् अङ्गाराणाम् इव अदहत्। बोधिसत्त्वः श्वेतेन रेशमीच्छत्रेण छायितः, सुन्दरानि चर्मपादुकानि धारयन् गच्छन् आसीत्। तदा सः एकं प्रत्येकबुद्धं विपरीतदिशि एकाकिनं सम्मुखम् आगच्छन्तं दृष्टवान्। तस्य पवित्रस्य मौनिमुनेः चरणाः नग्नाः आसन्; तप्तवालुकया तस्य कोमलौ तलौ स्फोटयुक्तौ रक्तस्रावी च आस्ताम्, तथापि तस्य मुखमण्डलं प्रशान्तं तेजस्वि च आसीत्।

तं दृष्ट्वा शङ्खस्य हृदयं करुणया आपूरितम् अभवत्। सः चिन्तितवान्: 'अयं साक्षात् पुण्यस्य सर्वोत्तमः क्षेत्रः मम पुरतः विद्यते! प्रमादेन पूर्वदानाभावेन च प्राणिनः संसारस्य एतस्याः तप्तायाः मरुभूमेः नग्नपादाः भ्रमन्ति। यदि अयं सिद्धः सन्तः मार्गे स्वपादौ दहति, तर्हि अहं सुखेन कथं यायाम्?' सः शीघ्रं मार्गात् अपसृत्य प्रत्येकबुद्धस्य पुरतः नम्रः प्रणम्य, तं मार्गपार्श्वस्थे वृक्षच्छायायां मृदु नीतवान्, स्वकीयात् कमण्डलुतः शीतलेन सुगन्धितेन जलेन तस्य धूलिधूसरितौ स्फोटयुक्तौ च चरणौ प्रक्षाल्य, सूक्ष्मेण लिनन-वस्त्रेण तौ शोषयित्वा, स्वकीयाः मृदुलाः चर्मपादुकाः आदरपूर्वकं मुनेः चरणयोः स्थापितवान्। ततः सः स्वकीयं प्रियं श्वेतं छत्रं प्रत्येकबुद्धस्य हस्तयोः समर्पयन् अवदत्: 'भगवन्! इमानि विनम्राणि उपहाराणि स्वीकरोतु, न केवलं शरीरं तापात् रक्षितुम्, अपि तु यथा मम आत्मा अस्तित्वस्य तप्ते समुद्रे शीतलम् आश्रयं प्राप्नुयात्।' करुणापूर्णेन दृष्टिपातेन प्रत्येकबुद्धः उपहारान् स्वीकृतवान्, शङ्खस्य श्रद्धां प्रवर्धयितुं च हंस इव आकाशम् उत्पत्य हिमालये स्वपर्वतीयाश्रमं प्रति उड्डीतवान्।

परमानन्दपूर्णः शङ्खः बन्दरं गत्वा, वाराणस्याः समागतेन विश्वस्तेन परिचारकेन सह वाणिज्यनौकायाम् आरूढः, शतशः नाविकैः यात्रिकैः च सह प्रस्थितः। सप्तदिनानि नौका नीलसमुद्रे वेगेन चलति स्म। किन्तु सप्तम्यां रात्रौ भयङ्करी झञ्झा नौकाम् आहतवती; प्रचण्डाः वायवः पटान् खण्डशः छिन्दन्ति स्म, काष्ठानि पर्वतोपमैः तरङ्गैः आक्रन्दन्ति स्म, जलं च नियन्त्रणविहीनं नौकाकोष्ठे प्रविशति स्म। नौकायां भयं व्याप्तम्: यात्रिणः आक्रन्दन्ति स्म, स्वकुलदेवताः आह्वयन्ति स्म, स्वबालकानां कृते रुदन्ति स्म, क्षुब्धे लवणजले च स्वयं पातयन्ति स्म, यत्र क्षुधार्ताः हिंस्राः शार्कमत्स्याः तान् खण्डशः विदारयन्ति स्म।

यदा विपर्यासः प्रवर्तते स्म, तदा शङ्खः पूर्णतया शान्तः दृढश्च अतिष्ठत्। सः विचारितवान्: 'विलापः रोदनं च नियतेः हस्तं निवारयितुं न शक्नुतः। केवलं वीर्यं चित्तस्य सावधानता च जयति।' शारीरिकबलस्य पोषणाय सः परिष्कृतां शर्करां, घृतं, शुष्कं धान्यं च सम्यक् भुक्तवान्, तदेव भोजनं स्वपरिचारकाय अपि दत्तवान्, लवणजलस्य दंशात् त्वचां रक्षितुं च सुगन्धितं तैलं द्वयोः अङ्गेषु लिप्तवान्; ततः परम् तौ द्वौ मुख्यस्तम्भस्य शिखरस्थं दण्डं शीघ्रम् आरूढौ। यदा नौका मरणपीडया प्रचलन्ती गाढे अतले निमज्जति स्म, तदा शङ्खः परिचारकश्च प्रबलेन उत्प्लवनेन बहिः प्लुतवन्तौ, भ्रमिं शार्कवलयं च अतिक्रम्य परतः सुरक्षितौ अपतताम्।

सप्त दिवसाः सप्त रात्रयश्च वीरः बोधिसत्त्वः परिचारकं समीपे धारयन् महासागरस्य विशाले निर्जने विस्तारे सन्तरन्नासीत्। यद्यपि तस्य अङ्गानि सीसकवत् भारीणि अभवन्, कण्ठः पिपासया शुष्कः, त्वचा लवणतरङ्गैः श्वेतीकृता च, तथापि सः स्वस्य हस्तपादक्रीडां न शिथिलीकृतवान्, न च निराशः अभवत्। सप्तमे दिवसे, यः पवित्रः उपोसथदिवसः आसीत्, शङ्खः समुद्रजलेन मुखं प्रक्षाल्य चित्तं शोधितवान्, स्वनैतिकव्रतानि पुनः स्वीकृतवान्, अदृश्यस्य क्षितिजस्य दिशि अविच्छिन्नेन तालेन सन्तरन्।

सम्प्रति समुद्रस्य संरक्षिका देवी मणिमेखला चतुर्महाराजैः नियुक्ता आसीत्, यत् सा सागरेषु जहाजभङ्गेन पीडितान् सद्गुणिनः नाविकान् नैतिकान् च पुरुषान् रक्षेत्। सप्त दिनानि सा देवलोके दिव्यभोजैः विक्षिप्ता सती स्वकीयं सागरप्रहरं विस्मृतवती आसीत्। सहसा वीरं सन्तरन्तं तरङ्गैः सह युध्यमानं तं दृष्ट्वा, स्वपार्श्वे विश्वस्तेन परिचारकेन च प्रयत्नेन सह संघर्षन्तं, सा दिव्यदृष्ट्या दृष्ट्वा बोधिसत्त्वं अभिज्ञातवती: 'अयं महान् दानवीरः शङ्खः, यः प्रत्येकबुद्धाय स्वपादुके दत्तवान्, वीर्येण सन्तरति! यदि सः गभीरे निमज्जेत्, तर्हि अहं दैवकर्तव्यस्य अक्षम्यं त्यागं कृतवती भवेयम्!'

तत्क्षणमेव मेघेभ्यः अवतीर्य मणिमेखला तस्य पुरतः आकाशे स्थिता, दिव्यभोजनैः परिपूर्णं सुवर्णपात्रं धारयन्ती। शङ्खः सन्तरन् एव प्रलोभनं न गृहीतवान्। सः अवदत्: 'स्वभोजनं नयतु, यतः अहम् उपवासं पालयामि।' तत् उपोसथदिनम् आसीत्, खुले समुद्रेऽपि सः स्वव्रतं नात्यजत्।

परिचारकः देवीं न दृष्टवान्, केवलं वाचः श्रुतवान्। स्वामिनं क्षुधा-भयाभ्यां विक्षिप्तं मत्वा सः तं सान्त्वयितुं प्रयतते स्म। शङ्खः प्रत्यवदत् यत् सः प्रलपति न, अपि तु यं प्राणिनं दृष्टुं शक्नोति तेन सह वार्तालापं करोति। परिचारकः पृष्टवान् यत् सा मानुषी अथवा दिव्या इति, तदा सा स्वयं देवीति उक्तवती। तया शङ्खाय उक्तं यत् जलमार्गे प्रत्येकबुद्धाय दत्तं पादुका-छत्रदानम् एव तस्य 'कामधेनुः' अभवत्, यः एषा रक्षायाः हेतुः अभवत्। ततः सा सप्तरत्नमयं नौकां प्रकटितवती: अष्टशतहस्तदीर्घां, षट्शतहस्तविस्तृतां, विंशतिपुरुषगभीरां च; त्रयः स्तम्भाः इन्द्रनीलमयाः, रज्जवः स्वर्णमयाः, पटाः रजतमयाः, दण्डाः पतवारश्च सुवर्णमयाः। तां सा सप्तविधैः रत्नैः परिपूर्णाम् अकरोत्।

देवी सद्यः सुवर्णरजतमणिभिः निर्मितां विशालां दिव्यां नौकाम् आविर्भावितवती, यस्याः पटाः मौक्तिकमयाः आसन्, यस्याः कोषः सप्तविधैः अमूल्यैः रत्नैः परिपूर्णः आसीत्। शङ्खः परिचारकं विना नौकायाम् आरोढुं न सज्जः अभवत्; तस्य आग्रहात् देवी उभौ अपि मृदु उत्थाप्य नौकायां स्थापितवती, दिव्यानि वस्त्राणि परिधापितवती, सा च मायानौका गङ्गानद्याः मार्गेण सत्वरं प्रचलिता वाराणस्याः शङ्खस्य राजप्रासादस्य द्वारे साक्षात् स्थिरा अभवत्। देवी सर्वं धनं तस्य कोषे प्रवेशितवती, उक्तवती च: 'हे शङ्ख! इमेन अक्षयधनेन आजीवनं दानं कुरु, धर्मप्रकाशं च प्रसारय।' शङ्खः जीवनपर्यन्तं महादानं कृतवान्, अन्ते च सद्गतिं प्राप्तवान्।

कथायाः समाप्तौ बुद्धः जेतवने समुपस्थितस्य सङ्घाय तस्य जन्मनः अभिज्ञापनं कृतवान्। शङ्खस्य यात्रायां सहचरः परिचारकः आनन्दः स्थविरः आसीत्, तस्यां सभायां उपस्थिता उत्पलवर्णा नाम उपासिका समुद्रदेवी मणिमेखला आसीत्। यः दानवीरः ब्राह्मणः शङ्खः प्रत्येकबुद्धाय स्वपादुके दत्त्वा सागरगर्भात् रक्षितः, सः स्वयं बुद्धस्य पूर्वजन्म आसीत्।