आजञ्ञ जातकम्

भगवान् बुद्धः इमां कथां, पालिपिटके उपलब्धस्य एकनिपातस्य चतुर्विंशतितमं जातकम्, जेतवने अकथयत्। तेन एकः भिक्षुः प्रोत्साहितः, यः निरुत्साहः सन् स्वाभ्यासे वीर्यं परित्यक्तवान्। समागतेभ्यः भिक्षुभ्यः भगवता उक्तं यत् पुरा प्रज्ञावन्तः साधवश्च व्रणिताः अपि धैर्यं न त्यक्तवन्तः; तस्य वीर्यस्य रूपं दर्शयितुं पूर्वजन्मनः कथा अपि आख्याता।

वाराणस्यां राज्ञः ब्रह्मदत्तस्य शासनकाले सप्त वैरिणः नृपाः सङ्घीभूय राजधानीं महता वेष्टनेन परिवार्य स्थिताः। राज्ञः प्रधानः योद्धा स्वरथे सिन्धुदेशजौ श्रेष्ठौ आजञ्ञौ अश्वौ योजयामास, ये उत्कृष्टवंशजौ शुद्धरक्तौ आस्ताम्। तयोः भ्रात्रोः ज्येष्ठः बोधिसत्त्वः आसीत्। नगरद्वारात् सह निर्गत्य अश्वाभ्यां रथः शत्रुपङ्क्तिं भित्त्वा इतीव बलेन कर्षितः, यतः क्रमशः षट् पृथक् शिबिराणि भग्नानि, सप्तसु वेष्टकनृपेषु षड् नृपाः बन्धीकृताः।

यदा रथः सप्तमस्य नृपस्य शिबिरं प्रति आक्रमणं प्रेरयति स्म, तदा ज्येष्ठः अश्वः बोधिसत्त्वः आहतः गुरुतरं च व्रणितः अभवत्। सारथिः अग्रणीं अश्वं व्रणितं दृष्ट्वा राजद्वारं प्रति रथं प्रत्यावर्तयत्। तत्र व्रणितं बोधिसत्त्वं योक्त्रात् मोचयित्वा पार्श्वे शाययित्वा, युद्धं समापयितुं नवीनम् अश्वम् आनेतुं तस्य कवचं मोचयितुं प्रारेभे।

सारथेः अभिप्रायम् अवगत्य बोधिसत्त्वः व्रणितोऽपि स्वयम् उत्थाय गाथामेकाम् अभाषत, यत् प्रतिस्थापकः न, सः स्वयमेव यत् आरब्धं तत् समापयेदिति आग्रहं कुर्वन्। कालः यः कोऽपि भवतु, विजये वा कष्टे वा, आजञ्ञः अश्वः युध्यते, हीनः अश्वः तु नमति इति सः प्रोवाच। अपरीक्षितं पशुं प्रति फलं न्यस्तुम् अपेक्षया, कवचं पुनः बद्ध्वा अन्तिमशिबिरं प्रति पुनरपि रथं चालयेति सः सारथिं प्रार्थयत।

बोधिसत्त्वस्य सङ्कल्पेन प्रेरितः सारथिः तं पुनः योक्त्रयामास। व्रणेः परां शक्तिम् आहरन् आहतः अश्वः अन्तिमरक्षापङ्क्तिं भित्त्वा रथं कर्षन् सप्तमं नृपं ग्रहणे साहाय्यमकरोत्, षड्भिः भग्नैः शिबिरैः एव अप्राप्तं सम्पूर्णं विजयं सम्पादयन्। जातकं वदति यत् सत्यकुलीनः अश्वः एव तादृशं बलं, यत् क्षीणं व्रणितं च अपि, लब्धुं शक्नोति; साधारणः पशुः तत्र केवलं विफलः स्यात्।

विजयेन राजप्रासादं प्रति प्रत्यागतः गुरुतरव्रणितः बोधिसत्त्वः, स्वबलस्य क्षयात् पूर्वमेव राज्ञे उपदेशं दत्त्वा, व्रणेन मृतः। राजा अश्वस्य राज्यसेवायाः पूर्णं मूल्यम् अभिजानाति स्म। भारवाहिनः पशोः साधारणम् अन्तं विना वीरोचितेन आदरपूर्वकेन दाहेन सः अश्वं सम्मानयामास, विजये सारथेः योगदानाय च उदारं पुरस्कारम् अददात्।

उपदेशं समापयन् भगवान् बुद्धः उभयजन्मनोः पात्राणि अभिज्ञापयामास। ज्येष्ठः स्थविरः आनन्दः तस्मिन् पूर्वयुगे राजा आसीत्, स्वयं भगवान् च युद्धाश्वः आसीत्। निरुत्साहाय भिक्षवे तेन निगदितः पाठः ऋजुः निरलङ्कारः च आसीत्। यः प्राणी पूर्वमेव व्रणितः, पूर्वमेव श्रान्तः, सोऽपि कर्तव्यं श्रेष्ठतां च समापयितुं शक्नोति, न तु कार्यम् अन्यस्मै समर्पयितुम्। तथा च तस्मिन्नेव चयने, अखण्डतायाः स्थाने पीडया क्रियमाणे, सत्यं वीर्यं सिध्यति।

जातकस्य रचना एकस्मिन् चयने परिवर्तते यं सारथिः कदापि कर्तुं नालभत। तस्य योजना सामान्यमानेन युक्तियुक्ता आसीत्: व्रणितं वीरं विश्रामयितुम्, अन्तिमाय कठिनतमाय युद्धाय अपरीक्षितं प्रतिनिधिं प्रेषयितुम्। कथायाः समग्रं बलं बोधिसत्त्वस्य तस्यैव युक्तियुक्तायाः योजनायाः प्रत्याख्याने निर्भरति। स तु आग्रहं कृतवान् यत् कार्यं तेनैव समापनीयम्, यः पूर्वमेव तस्य सामर्थ्यं प्रमाणितवान्, व्रणेन सह अपि; न तु अज्ञातसाहसाय पशवे। अतः गाथा केवलेच्छायाः अपेक्षया वंशजन्मना भेदं दर्शयति। सामान्यः अश्वः, यथेष्टेच्छुकोऽपि, षड्भिः भग्नशिबिरैः कदापि परीक्षितः नासीत्; व्रणितबोधिसत्त्वस्य सामर्थ्यं तु क्षीणमपि सन्देहातीतं सिद्धम्।

कथा केवलं विजये न समाप्यते, अपि तु बोधिसत्त्वस्य मृत्यौ, यत् विवरणं बौद्धटीका वीर्ये सम्यक्प्रयत्ने शिक्षणाय आवश्यकं मन्यते, न तु आकस्मिकम्। यदि व्रणितः अश्वः युद्धसमाप्त्यनन्तरम् अक्षतः जीवेत्, तर्हि पाठः केवलं प्रयत्नस्य फलप्रदत्वमेव स्यात्। यस्मिन् व्रणे विश्रामं न वरणीयम् इति अभिनिविष्टः, तेनैव मृत्युं प्राप्य जातकं दृढतया वदति यत् यथार्थं वीर्यं तत्र परीक्ष्यते यत्र मूल्यं वास्तविकं फलं चानिश्चितम्, न केवलं यत्र सहनशक्तिः सुखदा अथवा अन्ततः निःशुल्का। अश्वस्य राज्ञा कृतः दाहः, यः सामान्यतः जनेषु न पशुषु आरक्षितः सम्मानः, कथायाम् एतत् अभिज्ञानरूपेण अभिलिख्यते यत् एषः विशेषप्रयत्नः प्राणिना दातुं शक्यतमेन परमेन मूल्येन क्रीतः आसीत्।