कपिजातकम्

जेतवने भिक्षुसङ्घः एकस्य सहभिक्षोः अभ्यस्तं कपटाचारं प्राप्तवान्। सः स्वं धार्मिकं संयतं च प्रदर्शयति स्म, परं तस्य गोपनीयम् आचरणं जनसमक्षं प्रदर्शितस्य संयमस्य लेशमपि न दर्शयति स्म। यदा विषयः सत्यशालायां बुद्धस्य समीपे उपस्थापितः, तदा बुद्धः समवेतान् भिक्षून् अवदत् यत् एषः विशेषः भिक्षुः मिथ्यापवित्रतायाः रूपं धारयति इति न प्रथमवारम्। सः कपिजातकं, पालित्रिपिटके २५० सङ्ख्याकं जातकम्, आख्याय, दूरस्थात् पूर्वजन्मनः एषा प्रवृत्तिः पुनः पुनः कथं आवर्तते इति दर्शितवान्।

पुरा ब्रह्मदत्तस्य वाराणस्यां राज्यकाले बोधिसत्त्वः गृहस्थजीवनं त्यक्त्वा हिमालयस्य पादपर्वतेषु तपस्विरूपेण निवसति स्म, सह स्वकीयेन तरुणेन पुत्रेण। पितापुत्रौ सरलतया जीवतः स्म, मूलानि फलानि च सङ्गृह्णन्तौ, लघु अग्निं पालयन्तौ, दिनानि ध्याने यापयन्तौ। तयोः आश्रमः अरण्यात् तावदेव याचते स्म, यावत् द्वौ शान्तौ जीवनौ पोषयेत्।

एकस्मिन् ऋतौ निरन्तरं प्रबलवृष्टिः अभवत्, शीतं च एतावत् तीव्रं जातम् यत् अरण्यस्य कठिनतमान् प्राणिनः अपि पीडयत्। एकः वानरः वर्षाकाले सिक्तः कम्पमानश्च आसीत्; सः मृतस्य तपस्विनः परित्यक्तां कुटीरं प्राप्य, तत्र तस्य ऊर्ध्वाधोवल्कलवस्त्राणि, तथा च भारवाहिनीं यष्टिं कुम्भं च प्राप्तवान्। स्वोष्णतायै उपायं दृष्ट्वा वानरः मृततपस्विनः वस्त्राणि धारितवान्, यष्टिं कुम्भं च भ्रमणशीलस्य तपस्विनः इव गृहीत्वा, तपस्विनः अग्नेः प्रकाशं प्रति गतवान्।

बोधिसत्त्वस्य तरुणः पुत्रः ऊर्ध्वं दृष्ट्वा वनप्रदेशस्य प्रान्ते, वृष्ट्या सिक्तं कम्पमानं च, एकं पूज्यं तपस्विनं दृष्टवान्। यं सः क्लेशयुक्तं वृद्धं पूज्यं मन्यते स्म, तं प्रति करुणया प्रेरितः सः पितरम् अविलम्बं स्वागतं कर्तुं प्रार्थितवान्। सः शान्तेः संयमस्य च साधकस्य गौरवम् उक्त्वा, यः वृष्टौ तेषां द्वारे दुःखेन स्थितः आसीत्, तस्य सत्कारम् अयाचत।

बोधिसत्त्वः आगच्छतीं आकृतिं सूक्ष्मं निरीक्ष्य क्षणमात्रम् अपि न प्रवञ्चितः। सः पुत्रं स्पष्टम् अवदत् यत् तेषां सम्मुखे कोऽपि पवित्रः मुनिः नास्ति, अपि तु मृतपुरुषस्य वस्त्राणि धारयन् दुष्टः लोभी वानरः अस्ति। प्राणी तपस्विजीवनस्य प्रेम्णा न, केवलं तेषाम् अग्नेः उष्णतया आकृष्यते। स्वोक्तस्य सत्यं प्रमाणयितुं बोधिसत्त्वः चुल्लीतः प्रज्वलितं काष्ठखण्डं गृहीत्वा प्रवञ्चकं वृष्टौ निरसितवान्; वानरः पलायितः, न पुनः तं आश्रमं विघ्नयितुं प्रत्यागतः।

बुद्धः जेतवने भिक्षुभ्यः पात्राणां परिचयं दत्त्वा कथां समापयन् अवदत्। यः कपिः मृततपस्विनः वस्त्राणि उष्णतार्थं धारितवान्, यः समीपतया निरीक्षमाणम् एकम् एव विहाय सर्वान् प्रवञ्चितवान्, सः एव अधुना सङ्घमध्ये प्रकटितः कपटी भिक्षुः आसीत्। यः तरुणः पुत्रः बाह्यलक्षणैः प्रवञ्चितः आसीत्, सः तस्मिन् एव पूर्वजन्मनि राहुलः (अन्तिमे जन्मनि बुद्धस्य स्वपुत्रः) आसीत्। यः तपस्वी पिता एकः सत्यं जानाति स्म, सः स्वयं बुद्धः आसीत्।

जातकं पुत्रं तस्य दयायाः कारणात् न दूषयति, यतः पीडितस्य अपरिचितस्य स्वागतस्य तस्य सहजप्रवृत्तिः स्वयम् एव प्रशंसनीया आसीत्, तस्य आपदायाः स्रोतः न। आपत्तिः सम्पूर्णतया बाह्यलक्षणानां—वल्कलवस्त्राणां, यष्ट्याः, भ्रमणशीलस्य तपस्विनः संयमितभङ्ग्याः—आधारे साधुत्वस्य अन्तर्वस्तु गृहीतुं आसीत्। शीलं कस्यचित् यथेच्छं धारणीयः वेषः नास्ति। पितुः मृदु सुधारणा पुत्रं न तिरस्कृतवती, अपि तु तं शिक्षितवती यत् तस्याः करुणां प्रसार्य अपि वेषस्य सम्मुखे स्वविवेकं न समर्पयेत्।

जेतवने एषः पूर्वजन्म पुनः कथनीयः आसीत्, न केवलं यतः एकः वानरः कदा तपस्विरूपं धारितवान्। तस्य अनुकरणं सर्वान् प्रवञ्चितवत्, केवलम् एकं विहाय, यस्य स्वीया तपस्या यथार्थः, न प्रदर्शितः, आसीत्। बोधिसत्त्वस्य कृते सूक्ष्मपरीक्षायाः आवश्यकता नासीत्; तस्य स्थिरसाधनया सः कपटं यथा अल्पेनैव दृष्ट्वा चञ्चलतां लोभं च तत्क्षणं ज्ञातवान्, यद्यपि ते सावधानतया अलङ्कृताः आसन्। सङ्घमध्ये प्रकटितः भिक्षुः द्वयोः जन्मनोः पवित्रजीवनस्य बाह्यरूपं तस्य सारवस्तुना सह भ्रान्तितवान्। बुद्धस्य आख्यानेन समग्रः सङ्घः अवगतवान् यत् द्वयोः मध्ये दूरं कदापि स्वतः सङ्कीर्णं न भवति।