नक्रं वञ्चयित्वा जितवान् वानरः

जेतवने भिक्षवः देवदत्तेन बुद्धं हन्तुं कृतं नवीनं कौशलं विषये वदन्ति स्म। भगवान् तेभ्यः अकथयत् यत् इदं देवदत्तस्य एतादृशं प्रथमं प्रयासं न आसीत्, तथा एतत् सिद्धं कर्तुं पुरातनस्य कस्यचित् कालस्य कथां अकथयत्।

तस्मिन् पूर्वकाले बोधिसत्त्वः महानद्याः तटे निवसतां वानरगणस्य नायकत्वेन जातः। परतटे फलभारितवृक्षैः सघना द्वीपः आसीत्। प्रतिदिनं वानरराजः मध्यधारां भिन्दती एकस्यां विशालां समतलशिलायां उत्प्लुत्य, ततः द्वीपपर्यन्तं शेषं दूरं उत्प्लुत्य, प्रतिसायं च पुनरागत्य, संक्रमणं करोति स्म।

नद्यां नक्रः तस्य गर्भिणी पत्नी च निवसतः स्म। एकदा वानरराजेन जले पातितस्य फलखण्डस्य स्वादं गृहीत्वा पत्नी तत् अतिस्वादु अनुभूय तृष्णां उत्पादितवती। सा न फलस्य स्वयं अपि तु तादृशम् आहारं भक्षयतः वानरस्य हृदयस्य आसीत्, यतः सा अमन्यत यत् तदेव तस्य उत्साहस्य सौन्दर्यस्य च सत्यं कारणम्। सा स्वपतिं अनवरतं प्रेरितवती यावत् सः वानरं तस्यै ग्रहीतुं सम्मतवान्, प्रतिदिनसंक्रमणस्थानं ज्ञात्वा च सः तां समतलशिलां प्रति तीर्त्वा तस्याः पृष्ठभागस्य अधः प्रतीक्षार्थं स्थितवान्।

तस्मिन् सायं द्वीपात् प्रत्यागच्छन् वानरराजः सदावत् संक्रमणस्थानं प्राप्तवान्, किन्तु किमपि तं स्थगितवत्। सूक्ष्मं निरीक्ष्य सः अपश्यत् यत् शिला अधुना जलरेखातः उच्चतरा स्थिता, स्वकीयात् सामान्यरूपात् लघुः किन्तु सूचकः परिवर्तः।

संशयान्वितः वानरः त्रिवारं शिलां आहूतवान्, स्वाभिवादनाभ्यासानुसारम्: 'शिले, मित्र!' तृतीयवारे नक्रः विभ्रान्तः आत्मानं विस्मृत्य प्रत्युत्तरं दत्तवान् यथा अभिवादनं तस्मै एव उद्दिष्टम् आसीत्। तेन एकेन भ्रान्तेन उत्तरेण सः स्वस्य गुप्तस्थानं सम्पूर्णतया प्रकटितवान्।

स्वयं ज्ञातः इति बुद्ध्वा नक्रः सत्यं सरलतया अङ्गीकृतवान्, यत् सः वानरं ग्रहीतुं तस्य हृदयं च स्वपत्न्यै आनेतुं प्रेषितः आसीत्। शीघ्रं चिन्तयन् वानरराजः स्वभाग्यस्य शान्तं स्वीकारं कृत्रिमतया दर्शितवान्, नक्रं अकथयत् यत् सः सहर्षं स्वहृदयं दास्यति, किन्तु वृक्षनिवासी प्राणी सन् सः निश्चयेन तत् स्वदेहे न धारयति। तत् समीपस्थशाखायां फलखण्डवत् लम्बते इति सः अकथयत्, नक्रेण च मुखं विस्तृतं उद्घाटनीयं यत् वानरः अवरोहित्वा तत् प्रदातुं उद्युक्तः भवति तदा सम्यक् ग्रहणार्थम्।

नक्रः सरलचित्तः उत्सुकः च प्रत्याशया हनु विस्तृतं उद्घाटितवान्, तस्मिन्नेव क्षणे स्वभावानुसारं नेत्रे निमीलितवान्, यतः नक्राः मुखं नेत्रे च युगपत् उद्घाटयितुं न शक्नुवन्ति। वानरराजः एतेन दत्तं क्षणमात्रं अन्धत्वं गृहीतवान्। सः शिलातः नक्रस्य शिरसि एव उत्प्लुत्य, तत् सोपानशिलावत् उपयुज्य, परतटस्य सुरक्षां प्रति स्पष्टतया उत्प्लुत्य गतवान्, पूर्वं एव नक्रः किं जातम् इति अवगतवान् इति अपि न।

पराजितः विचित्रतया प्रभावितः च नक्रः केवलं उच्चैः आश्चर्यं कृतवान् यत् सत्यं प्रज्ञां धैर्यं औदार्यं च एकत्र धारयत् प्राणी कोऽपि शत्रुः सुलभतया पराजेतुं न शक्नोति। भगवान् उपदेशं समापयन् प्रकटितवान् यत् विश्वासघातकः नक्रः देवदत्तः आसीत्, तस्य कुटिला पत्नी च चिञ्चा आसीत्। सा एव स्त्री आसीत् या बुद्धस्य अन्तिमजन्मनि तं मिथ्या अपराधं आरोपयिष्यति तस्य कीर्तिं नाशयितुं। स्वयं सः, इति अवदत्, वानरराजः आसीत्। पालित्रिपिटकस्य जातकसंख्या ५७ इमां कथां एतेन वर्णनेन अभिलिखति, दर्शयत् यत् तानि एव कुटिलद्वेषस्य प्रतिरूपाणि बहुजन्मपर्यन्तं तं अनुसृतवन्ति, प्रत्येकवारं च बलेन न अपि तु उपस्थितबुद्ध्या पराजितानि।

वानरस्य शिलां प्रति प्रतिदिनाभिवादनं कदापि परीक्षार्थं न आसीत्; तत् केवलं क्षुद्रं स्नेहपूर्णं कर्मकाण्डं आसीत् यत् सः कस्यापि उत्तरस्य अपेक्षां विना करोति स्म। सा एव सामान्यता नक्रस्य उत्तरं तथा दोषपूर्णं अकरोत्, यतः निर्जीवशिलाविषये किमपि कदापि उत्तरं दातव्यं न आसीत्। घातः सम्पूर्णतया तत्रैव आश्रितः आसीत् यत् नक्रः तस्याः शिलायाः इव मौनं असामान्यं च स्थातुं समर्थः भवेत् यस्याः अधः सः गुप्तः आसीत्।

वानरस्य दावः यत् तस्य हृदयं शाखायां फलवत् लम्बते, तत् कार्यकरं न आसीत् यतः तत् पृथक्तया विशेषतः चतुरम् आसीत्। तत् तस्यामेव भ्रान्तौ सम्यक् अनुरूपम् आसीत् या सम्पूर्णं कौशलं आरब्धवती: नक्रपत्न्याः धारणा यत् विचित्रफलभक्षणम् एव वानरस्य हृदयस्य कथितशक्तिं दत्तवत्। हृदयफलविषये एकं असंबद्धं वचनं पूर्वमेव अङ्गीकृत्य नक्रस्य द्वितीयं तदेव रूपेण प्रदत्तं संदिग्धं कर्तुं विशेषं कारणं न आसीत्।