अम्बजातकम्

भगवान् देवदत्तस्य विषये इमां कथां कथितवान्। देवदत्तः स्वगुरुत्वेन बुद्धं परित्यक्तवान्, तेन च निषेधेन सः बौद्धनरकेषु सर्वाधमे अतितीव्रपीडाप्रदे अवीचिनरके जन्म प्राप्तवान्। पालिग्रन्थस्य जातकसंख्या ४७४ तां प्राचीनां कथां संरक्षति, या दर्शयति यत् देवदत्तः यस्य गुरोः सर्वं दत्तवान् तं प्रति इदं निषेधः प्रथमवारं न आसीत्।

वाराणसीराज्ये बोधिसत्त्वः सर्वनिम्नतमे सामाजिकवर्णे, चाण्डालकुले जन्म प्राप्तवान्, जन्मतः अस्पृश्यः। तस्य जन्मसम्बद्धेन कलङ्केन सः शीलेन शुद्धः आसीत् तथा अद्भुतं आध्यात्मिकं मन्त्रबलं च धारयति स्म। कतिपयान् अक्षरान् उच्चार्य शुष्कस्य आम्रवृक्षस्य काण्डे जलं सिञ्चन् सः तं तत्क्षणमेव सुगन्धितपुष्पैः प्रस्फोटयति स्म तथा शीतकालेऽपि रसाढ्यानाम् आम्रफलानां राशीं जनयति स्म।

वाराणस्यां एकः तरुणः उच्चकुलीयः ब्राह्मणयुवकः एतस्य चमत्कारस्य विषये श्रुत्वा, यशोलिप्सया प्रेरितः, तं चाण्डालऋषिं सम्प्राप्तवान्। सः तस्य चरणयोः प्रणम्य मासान् यावत् नीचकर्माणि अकरोत् — प्राङ्गणं सम्मार्जयति स्म, चरणौ प्रक्षालयति स्म, काष्ठानि च आनयति स्म — सर्वदा तं मन्त्ररहस्यं शिक्षयितुं प्रार्थयमानः।

तस्य अध्यवसायेन द्रवितः बोधिसत्त्वः तं शिक्षयितुम् अङ्गीकृतवान्, परन्तु प्रथमं गम्भीरम् अचेतयत्। ज्ञानं कस्यापि वर्णं न मन्यते, इति ऋषिः अवदत्; किन्तु तस्य पूर्णसत्यनिष्ठा आवश्यकी। यदि कोऽपि, राजा स्वयमपि, पृच्छेत् यत् कः एतं मन्त्रम् अशिक्षयत्, तर्हि युवकेन सत्यं वक्तव्यम्, स्वगुरुः स्पष्टं नाम्ना वक्तव्यः, यतः मिथ्याभिमानेन गुरोः निषेधे मन्त्रः तस्य स्मृतितः सदा पलायेत। युवकः देवानां नाम्ना गम्भीरं शपथं कृत्वा मन्त्रम् अधीतवान्।

नगरं प्रत्यागत्य ब्राह्मणः स्वकौशलं प्रदर्शितवान्, ब्रह्मदत्तराजाय असमये (ऋतुबाह्यकाले) अपि आम्रफलानि उत्पादयन्, तस्य विनिमये स्वर्णमुद्रापूर्णान् थैलान्, राजवस्त्राणि, राजकीय-आपूर्तिकर्तुः उपाधिं च प्राप्तवान्। एकस्मिन् प्रभाते, यदा राजा फलम् आस्वादयन् आसीत्, तदा सः सभायां स्नेहेन पृष्टवान् यत् तक्षशिलायाः कस्मात् प्रख्यातात् वैदिकाचार्यात् युवकः एतां दिव्यशक्तिं अधीतवान्।

प्रश्नेन युवकस्य हृदये गर्वजन्या लज्जा प्रादुरभवत्। येन सर्वं दत्तं तं चाण्डालं नाम्ना वक्तुं स्थाने सः स्वयमेव विचारितवान् यत् यदि सः गुरोः नीचजन्म प्रकाशयेत्, तर्हि सभा तस्य उपरि थूत्कारं करिष्यति, सम्मानं च हरिष्यति। ततः सः घोषितवान् यत् सः तक्षशिलायाः विश्वविख्यातात्, शुद्धतमकुलजात-ब्राह्मणऋषेः समीपे मन्त्रम् अधीतवान्।

तस्मिन्नेव क्षणे, तप्तायसि जलबिन्दुरिव, मन्त्रः तस्य हृदयात् सम्पूर्णतया लुप्तः अभवत्। एकघण्टानन्तरं राजा तं राजोद्याने नीत्वा मन्त्रं पुनः पठितुं आदिष्टवान्, येन राज्ञ्यः चमत्कारं साक्षात् पश्येयुः। परन्तु यदा युवकः वृक्षं सिक्तुं मन्त्रं पठितुम् अयतत, तदा तस्य मनः घोरान्धकारमयं शून्यम् अभवत्, एकोऽपि अक्षरः तस्य स्मृतिं नाभ्यागच्छत्। कम्पमानः सः समग्रसभायां स्वमिथ्यावचनं स्वीकृतवान्।

अपमानितः शक्तिहीनश्च युवकः चाण्डालऋषिं प्रति प्रत्यागत्य मन्त्रं द्वितीयवारं शिक्षयितुं याचितवान्, परन्तु ऋषिः तेन सह किमपि कर्तुम् अनिच्छत्। युवकः मासव्यापिसेवायाः, स्वल्पकालीनस्य राजानुग्रहस्य च कस्यापि फलं न प्राप्य अरण्यं प्रति गतवान्, न च पुनः स्वपथं प्राप्तवान्।

यत् कथायाः स्थायीं वेदनां ददाति, तत् इदम् — युवकेन यत् प्रवञ्चनया अपहृतं न तत् नष्टम्; तेन केवलं तत् नष्टं यत् सः स्वयं रक्षितुं प्रतिज्ञातवान् आसीत्, परन्तु वास्तविकसङ्कटस्य प्रथमे क्षणे परित्यक्तवान्। मन्त्रः कदापि चौर्यं कर्तुं, जन्मना वा उत्तराधिकारेण वा प्राप्तुं शक्यः रहस्यं नासीत्। सः केवलम् एवं दानं आसीत् यत् तस्य धारकेण प्रतिज्ञातया सत्यनिष्ठया एव धारयितुं शक्यते। बुद्धेन देवदत्तस्य पूर्वजन्मकथायाः चयनं दर्शयति यत् तस्य एषः निषेधपथः कियत् पूर्वतः प्रचलति स्म, यतः सः अस्मिन् जन्मनि स्वगुरोः विषये द्वितीयवारं निषेधं कृतवान् तस्मात् बहु पूर्वम् एव।