पण्डर जातकम्

पालिपिटके जातकसङ्ख्या ५१८ पण्डरं नागराजं सुपर्णराजं च वर्णयति, यः अत्र बोधिसत्त्वः अस्ति। नागाः सुपर्णाः च प्राचीनशत्रवः आसन्, सुपर्णाः नागान् आक्रमन्तः स्वजनानपि बहून् हारयन्ति स्म। नागानां कश्चन रक्षणोपायः आसीत् यं ते सावधानं गोपयन्ति स्म: यदा कश्चन सुपर्णः नागस्य शिरः गृह्णाति स्म, तदा नागः गुरूणि शिलानि गिलित्वा प्रतीक्षते स्म, ततः पक्षी आकृष्य प्रवहज्जले मृत्युं प्राप्नोति स्म।

वाराणस्यां ब्रह्मदत्तराजस्य काले पञ्चशतवणिजां वहनं नौका समुद्रे भग्ना, केवलः एकः पुरुषः जीवितः अवशिष्टः। सः नग्नः दरिद्रश्च सन् करम्बियपत्तनं प्राप्य भिक्षाम् अयाचत। नगरजनाः तस्य नग्नतां सन्तोषं मत्वा वस्त्राणि अर्पयामासुः, किन्तु सः तानि प्रत्याचख्यौ; ते तस्मै पर्णशालां निर्मितवन्तः, ततः सः करम्बियतापसः इति प्रसिद्धिम् अगात्। नागराजः पण्डरः सुपर्णराजश्च उभावपि परस्परं गमनम् अजानन्तौ तं सम्मानयितुम् आगच्छताम्।

सुपर्णराजः तपस्विनं याचितवान् यत् सः नागान् कथं हानिरहितं ग्रहीतुं शक्यते इति जानीयात्, यतः तस्य प्रजानां बहवः तस्मिन् प्रयत्ने मृत्युं प्राप्नुवन्ति स्म। तपस्वी अङ्गीचकार।

यदा पण्डरः पुनः आगतः, तपस्वी तं प्रश्नितवान्। पण्डरः आदौ न अवदत्, कथितं रहस्यं स्वकुलं सङ्कटे पातयिष्यति इति भयात्। तपस्वी शपथं कृतवान् यत् सः कस्मैचिदपि न वक्ष्यति। तृतीये दिने पण्डरः अनुमेने, उपायं च प्रकाशितवान्: नागाः गुरूणि शिलानि गिलित्वा प्रतीक्षन्ते, शिरः गृह्णतः सुपर्णान् दशन्ति, सुपर्णाः च जले मृत्युं यान्ति। स्वेन सम्मानितव्यस्य पुरुषस्य विश्वासात् सः अपि अवदत् यत् पुच्छेन गृहीतः अधोमुखं लम्बितः नागः शिलाः उद्गिरेत्, ततः सः हर्तुं शक्यः स्यात्।

तपस्विना एतत् सर्वं सुपर्णराजाय निवेदितम्; सः मनसि पण्डरस्य अनवधानतां निन्दितवान्। ततः सः वायुं सृष्ट्वा नागराजं पुच्छे गृहीत्वा शिलाः उद्गारयामास। पण्डरः अधोमुखः लम्बमानः आकाशं प्रति उन्नीतः।

आकाशे लम्बमानः पण्डरः श्लोकैः विलपति स्म यत् पवित्रतावेषधारिणि विश्वस्य यत् गुप्तं स्थातव्यम् आसीत् तत् प्रकाश्य सः स्वदुःखं स्वयम् आनीतवान्। सुपर्णराजः अवदत् यत् दोषः केवलं पण्डरस्य एव, शिक्षयति च यत् रहस्यं मित्राय, बन्धुभ्यः, भार्यायै अपि न दातव्यम्। सः सत्यस्य तपस्विनः आचारम् अपि उक्तवान्: क्षमा, संयमः, परनिन्दायाः क्रोधस्य च परित्यागः।

पण्डरः प्राणभिक्षां याचितवान्। सुपर्णराजः तं मुक्तवान्, शिष्यं पुत्रं वा इव मन्यमानः भूमौ अवतारितवान्, रक्षणस्य प्रतिज्ञां च कृतवान्। ततः तस्य हृदयपरीक्षार्थं सः नागलोकं प्रत्यागत्य वायुं सृष्टवान्। पुनः ग्रहणस्य आशङ्कया पण्डरः शिलाः बालुकाश्च गिलित्वा स्फीतः भूत्वा फणम् उन्नीय दंशनाय उद्यतः अभवत्। सुपर्णराजः कारणं पृष्टवान्; पण्डरः सन्देहविश्वासयोः विषये श्लोकैः उत्तरं दत्तवान्। द्वौ परस्परं सन्धिं कृत्वा सह तपस्विनः पर्णशालां प्रति गतौ।

तत्र पण्डरः तपस्विनम् अवदत् यत् सः मुक्तः अस्ति, किन्तु तस्य प्रेम्णा न। तपस्वी अवदत् यत् सः पक्षिराजस्य स्नेहात् तत् कथितवान्; तदा पण्डरः तं निन्दितवान् यत् सः तपस्विवेषेण अधर्मकर्माणि गोपयति। ततः नागराजः तं चुगलकं द्रोहिणं च सत्यशापेन शप्तवान्। तपस्विनः मूर्धा तेषां नेत्रयोः पुरतः सप्तधा स्फुटितम्, तस्य अधः भूमिः विदीर्णा, सः च निगीर्णः अवीचिनरके उत्पन्नः। द्वौ राजानौ स्वस्वलोकं प्रत्यागतौ।

बुद्धेन इयं कथा तदा उक्ता यदा देवदत्तः असत्यकारणात् पृथिव्या ग्रस्तः। सः तपस्विनं देवदत्तं, नागराजं पण्डरं सारिपुत्रं, सुपर्णराजं च स्वयम् अभिज्ञातवान्। समापनश्लोकः चेतयति यत् मित्रद्रोहः न कार्यः, यतः तपस्वी नागराजस्य वचनेन मृतः। विश्वासेन दत्तं रहस्यम् अन्यस्य हस्ते शस्त्रं भवति, न च कश्चन पवित्रवस्त्रं तस्य विश्वासघातं सुरक्षितं करोति।