चक्रवाकजातकम्

भगवान् बुद्धः एकं भिक्षुं प्रति इयं कथाम् अकथयत्, यः भोजनाय आमन्त्रणानि निरन्तरं अन्विष्यन् चरति स्म, सरलेन भिक्षाटनेन यत् प्राप्यते तेन कदापि सन्तुष्टः न भवति स्म। पालिपिटकस्य जातकसंख्या एकपञ्चाशदधिकचतुःशततमं (४५१) इमां पुरातनीं कथां सुरक्षति। एषा कथा एतदर्थम् उक्ता यत् एतादृशी चञ्चला बुभुक्षा एतस्य विशेषस्य भिक्षोः तत्र पतनात् बहु पूर्वमेव परिचितः प्रतिरूपः आसीत्।

मगधराज्ये हिमालयपादस्य समीपे एकः एकान्तः वनसरोवरः आसीत्, यस्य स्वच्छं जलं नीलैः श्वेतैः रक्तैश्च कमलैः आच्छादितम् आसीत्। तत्र बोधिसत्त्वः, पूर्वजन्मनि स्वयं बुद्धः, चक्रवाकरूपेण—रक्तवर्णस्य हंसरूपेण—निवसति स्म, स्वस्य निष्ठावत्या सहचर्या सह आनन्दपूर्णे साहचर्ये, उभौ अपि तेजस्विनौ, तयोः पक्षाः परिमार्जितस्वर्णवत् दीप्यन्तः।

एकस्मिन् दिने एकः वृद्धः काकः, यः स्वजीवनं नगरस्य वधशालासु, श्मशानभूमौ, ग्रामस्य कचरराशिषु आहारान्वेषणे यापितवान् आसीत्, श्रान्तः पिपासितश्च तत् सरोवरं प्राप्तवान्। अवनतायां शाखायां उपविश्य सः जले सञ्चरतौ द्वौ स्वर्णहंसौ अवलोक्य तयोः स्पष्टवैभवेन ईर्ष्यायाः तीक्ष्णां पीडाम् अनुभूतवान्।

एतादृशः तेजस्वी पक्षवैभवः केवलं कस्यचित् दुर्लभस्य असाधारणस्य भोजनात् एव भवितुम् अर्हति इति निश्चित्य, काकः तटसमीपे एकस्मिन् शिलाखण्डे अवतीर्य बोधिसत्त्वं साक्षात् अपृच्छत् यत् कः उत्तमः मांसः अथवा राजकीयः मिष्टान्नः तान् एतादृशं अतुल्यं बलं स्वर्णवर्णं च ददाति, उत्तरे मत्स्यः अथवा किमपि समृद्धं मांसं अवश्यं भविष्यति इति मन्यमानः।

बोधिसत्त्वः सरलतया उत्तरं दत्तवान् यत् न मत्स्यः न च कःचित् मांसप्रकारः कदापि तस्य चञ्च्वा गतः। सः स्वसहचरी च सर्वथा जलनिम्ने उत्पन्नैः हरितैः शैवालैः, वन्यतृणानां कोमलाङ्कुरैः, कमलमूलानां च कुरकुरेभ्यः मूलैः जीवतः स्म—यः आहारः कोऽपि प्राणी धारयितुं शक्नुयात् तादृशः सरलः विनीतश्च।

काकः उपहसितवान्, मन्यमानः यत् एतत् अवश्यं कपटम् अस्ति। सः अवदत् यत् सः स्वयं प्रतिदिनं देशस्य समृद्धतमानां पाकशालानां उत्तमं मज्जानं भुज्जितानि खण्डानि च खादति, तथापि सः कण्डूयुक्तः, जीर्णः, नित्यं क्षुधितश्च तिष्ठति, न अवगच्छति यत् सामान्यं तृणं जलशैवालं च कथं तं वैभवं जनयितुं शक्नुतः यं सः अवलोकयति स्म।

बोधिसत्त्वः तस्मै अवदत् यत् सत्यस्य आहारेण सह अतीव अल्पः सम्बन्धः अस्ति। काकस्य मलिनाः कृष्णाः पक्षाः कस्यचित् दरिद्रस्य आहारस्य चिह्नानि न आसन्। ते तस्य हृदयस्य दृश्यचिह्नानि आसन् यत् भयेन पुराणैः दुष्कर्मभिः च पूर्णम् आसीत्—पूर्वजन्मभ्यः आनीतानां पापकर्मणां अवशेषः, यं कोऽपि समृद्धः मृतभक्षणः कदापि आच्छादयितुं वा तोलयितुं वा न शक्नोति। सौन्दर्यं बलं च, सः व्याख्यातवान्, हिंसायाः लोभाच्च मुक्ते मनसि उदयन्ति; अतः एव सः स्वसहचरी च, सर्वसामान्यतमेन आहारेण सन्तुष्टौ अपि, तादृशं तेजः धारयतः यत् कोऽपि चोरितः भोजः काकाय कदापि क्रेतुं न शक्नोति।

एतत् श्रुत्वा काकः मौनः अभवत्, अग्रे कमपि आपत्तिं संगृहीतुम् असमर्थः, स्पष्टेन विषादेन सरोवरात् उड्डीय गतः, द्वौ हंसौ तेषां शान्तेन सन्तुष्टेन जीवनेन त्यक्त्वा, यथा ते तस्य आगमनात् पूर्वं यापितवन्तः आसन्।

बोधिसत्त्वस्य उत्तरं अन्ततः यत् संशोधयति तत् काकस्य आहारः न, अपि तु तस्य प्रश्नस्य पृष्ठतः सम्पूर्णा पूर्वधारणा, यतः काकः आदितः एव मन्यमानः आसीत् यत् वैभवं कस्यचित् दुर्लभतरेण, समृद्धतरेण उपभोगेन क्रेतव्यम्। गभीरतरा शिक्षा एषा अस्ति यत् या बुभुक्षा तं वधशालातः कचरराशिं प्रति अधिकसमृद्धाहारस्य अन्वेषणाय चालितवती, सैव तं मलिनं क्षुधितं च स्थापयन्ती स्थितिः आसीत्—एषा बुभुक्षा यां कोऽपि उत्तमः भोजः कदापि तृप्तं कर्तुं न शक्नोति, यतः सा वस्तुतः कदापि आहारविषये एव नासीत्।

कथायाः चञ्चलः भिक्षुः, एकस्मात् आमन्त्रणात् अन्यस्य पृष्ठतः धावन्, काकस्य एव भूलं मौनरूपेण सहते। उभावपि मन्यमानौ यत् कश्चित् अग्रिमः अधिग्रहः—चाहे समृद्धतरं भोजनं, चाहे उत्तमं भोज-आमन्त्रणं—अन्ततः तं सन्तोषं दास्यति, यः अद्यावधि तयोः अप्राप्यः आसीत्। जातकस्य उत्तरं उभयोः कृते एकमेव अस्ति: सन्तोषः उपभोगेन कदापि न आगन्तुं शक्नोति, यतः अन्वेषणं चालयन्ती बुभुक्षा एव तत् वस्तु आसीत् यत् अन्वेषकं तस्य शान्तेः मध्ये स्थितम् आसीत् यस्य अनुसरणं सः करोति स्म।