भिसजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवनविहारे एकं भिक्षुं प्रति इमां कथाम् अकथयत्, यः स्वशिक्षां परित्यक्तवान् आसीत्। किमर्थं पुनः पश्चाद् अवर्तत इति पृष्टः सः भिक्षुः केवलम् अवदत्, "पापस्य कारणात्, भन्ते"। तं सरलतया न निन्दित्वा बुद्धः सभां स्मारयामास यत् प्राचीनकालस्य विद्वांसोऽपि, यदा ते संन्यासजीवनं स्वीकृतवन्तः, तदा तेषां यानि प्रलोभनानि आसन् यानि एषः भिक्षुः प्रतिरोद्धुं न शक्तवान्, तेषां विरुद्धं गम्भीराभिः शपथैः स्वान् बद्धवन्तः आसन्; तथा च तेन तादृशस्य सङ्कल्पस्य स्वरूपं दर्शयितुं पुरातनी कथा अकथ्यत।

पुरा यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यम् अकरोत्, तदा बोधिसत्त्वः महाकाञ्चनरूपेण अजायत। सः अत्यन्तधनिनः ब्राह्मणकुलस्य ज्येष्ठः पुत्रः आसीत्, यस्य समीपे अशीतिकोटिधनं विद्यते स्म। तस्य षट् कनीयांसः भ्रातरः आसन्, येषु ज्येष्ठस्य नाम उपकाञ्चनः आसीत्, तथा कनिष्ठा भगिनी काञ्चनादेवी इत्यभिधाना आसीत्। परिवारस्य किमपि न्यूनम् आसीत्; तथापि जीवनस्य आरम्भादेव महाकाञ्चनस्य मनः धनेन क्रेतुं शक्यैः सुखैः न आकृष्यते स्म।

यदा सः युवावस्थां प्राप्तवान्, तदा तस्य मातापितरौ तस्मै सुकुलात् योग्यां वधूम् अन्वेष्टुं प्रस्ताव्य तस्य स्वगृहस्थापनं कर्तुम् इच्छतः स्म, यथा तादृशस्य पुत्रात् अपेक्ष्यते। महाकाञ्चनः सर्वथा प्रत्याख्यातवान्। सः अवदत् यत् त्रिविधं भवं तस्य कृते प्रज्वलितानां ज्वालानां तुल्यं भयावहं, शृङ्खलाबद्धकारागारवत् बन्धनकारकं, तथा च मलराशिवत् जुगुप्सितं प्रतीयते, न च सः स्वप्नेऽपि तादृशजीवनस्य अभिलाषां कृतवान्।

यदा तस्य मातापितरौ परलोकं गतौ, तदा महाकाञ्चनः स्वप्राप्तं विपुलं धनं विलोक्य तस्य धारणस्य मूल्यं स्पष्टतया अवगतवान्। सः तस्य सर्वम् अंशं दरिद्रेभ्यः दानरूपेण दत्तवान्, संसारं सर्वथा परित्यक्तुं च सङ्कल्पितवान्। तस्य षट् भ्रातरः, भगिनी काञ्चनादेवी, एकः समर्पितः सेवकः, एका सेविका, तथा एकः सहचरः—सर्वे तेन सह सम्बद्धाः अभवन्। एवं तेषां सम्पूर्णं गृहं, अष्टौ तपस्विनः, तेषु द्वौ अन्यौ सेवकौ च, हिमालयस्य वनभूमिं प्रति निर्गत्य चन्द्रपुष्करनाम्नः कमलपुष्पैः परिपूर्णस्य सरसः समीपे न्यवसन्।

ते सर्वे पृथक् पर्णकुटीरेषु निवसन्ति स्म, ध्यानाय दिनानि समर्पयन्ति स्म, परस्परस्य एकाग्रतां न विघ्नितुं यथाशक्ति मितभाषिणः आसन्। प्रतिदिनं यस्य तपस्विनः वारः भवति, सः सरसि उत्पन्नानि भिसनामकानि तन्तुमयानि कमलमूलानि सञ्चिनोति, तानि भागेषु विभजति, ज्येष्ठभ्रातुः भागं पृथक् स्थापयति, सर्वं च एकस्मिन् समतले शिलाखण्डे निदधाति। प्रत्येकः तपस्वी क्रमेण मौनेन आगत्य स्वभागं गृहीत्वा एकान्ते भोक्तुं प्रत्यावर्तते। एतत् सूक्ष्मं, अनाग्रहि नियमितं जीवनम् आसीत्, यत् केवलं मूलैः, जलेन, तथा प्रत्येकेन वरिते अनुशासनेन एव निर्वहति स्म।

स्वर्गीये आसने स्थित्वा एतत् अखण्डं सामञ्जस्यं दृष्ट्वा देवराजः शक्रः विचारयति स्म यत् तेषां शीलं किं वस्तुतः तथा गभीरम् अस्ति यथा प्रतीयते, अथवा कठिनतया कदापि परीक्षितं न जातम्। तत् ज्ञातुं सः स्वशक्त्या महाकाञ्चनस्य अंशस्य कमलमूलानि निरन्तरं त्रीणि दिनानि शिलातः अदृश्यानि अकरोत्, तत्स्थाने किमपि अशेषं न त्यक्त्वा।

प्रथमे दिने स्वार्थं किमपि भागं अनवेक्ष्य महाकाञ्चनः मन्यते स्म यत् सः केवलं विस्मृतः अस्ति, ततः न किमपि अवदत्। द्वितीये दिने सः चिन्तयति स्म यत् दोषः स्वयम् एव अस्ति वा, अथवा एषा त्रुटिः तस्मै विनयस्य स्मरणार्थं भवेत्, ततः पुनः भूखितः अभवत्, स्वाभ्यासस्य अन्येषु अङ्गेषु यत् धैर्यं स्थिरता च धारयति स्म, तदेव अत्रापि धारयन्। तृतीये दिने सः सङ्कल्पितवान् यत् यदि कस्मैचित् अपराधः कृतः स्यात्, तर्हि सः मेलनं करिष्यति; ततः घण्टां वादयित्वा समुदायं सम्मेलितवान्।

यदा तपस्विनः समागताः, तदा भोजनं सिद्धं कृतवन्तः प्रत्येकः अवदत् यत् तेन ज्येष्ठभ्रातुः भागः पृथक् स्थापितः आसीत्। महाकाञ्चनः व्याख्यातवान् यत् तस्य भोजनं निरन्तरं त्रिषु दिनेषु अदृश्यम् अभवत्; अतः सम्पूर्णः समुदायः विचलितः अभवत्, यतः तस्य अर्थः आसीत् यत् तेषु कश्चित्, अथवा कश्चित् बहिर्जनः, एकस्य भ्रातुः भोजनं गृहीतवान्—विश्वासेन निर्मिते आश्रमे गम्भीरः विषयः।

स्वनामशुद्धये विषयनिर्णयाय च, प्रत्येकः तपस्वी क्रमशः सत्यस्य गम्भीरां घोषणाम् अकरोत्। एतासां शपथानां वैशिष्ट्यम् आसीत् तेषां रूपम्: यदि ते दोषिणः स्युः, तर्हि साधारणं दुर्भाग्यं स्वस्मै न कामयन्ते स्म, अपितु प्रत्येकः तान् एव लौकिकपुरस्कारान् आह्वयति स्म, येषां परित्यागः तपस्वी पूर्वमेव कृतवान् आसीत्। सर्वप्रथमम् उत्थाय उपकाञ्चनः स्वशुद्धये अनुमतिम् अयाचत, शपथं च अकरोत्—यदि तेन मूलानि गृहीतानि स्युः, तर्हि अश्वाः गावश्च तस्यैव स्युः, रजतं सुवर्णं च तस्यैव स्यात्, प्रियः भार्या बहुपुत्राः च तस्यैव स्युः—कुटुम्बं धनं च वरदानरूपेण न, दण्डरूपेण नामयन्। एकः मैत्रीपूर्णः तपस्वी शपथम् अकरोत् यत् यदि सः दोषी स्यात्, तर्हि शक्रस्य एव वरेण सः एकं ग्रामं प्राप्नुयात्, वासनाभिः सर्वथा अनियन्त्रितः च म्रियेत। भगिनी काञ्चनादेवी शपथम् अकरोत् यत् यदि सा दोषिणी स्यात्, तर्हि सा सर्वासु स्त्रीषु सुन्दरतमा भवेत्, तथा सम्पूर्णस्य जगतः चक्रवर्ती राजा तां दशसहस्रेभ्यः अपि उपरि चिनुयात्। येषां हृदयानि विरक्तेः शान्तिम् आस्वादितवन्तः, तेषां कृते गृहस्थेच्छायां पुनरागमनम् एव कल्पनीयः गभीरतमः विनाशः आसीत्।

आश्रमस्य शुद्धेः ख्यातिः एतावती पूर्णा आसीत् यत् एकः परिभ्रमन् गजः, समीपे वसन् एकः कपिः, वनस्य रक्षणं कुर्वती च एका वृक्षदेवता अपि अग्रे आगत्य तैः एव शब्दैः स्वस्य निर्दोषतायाः शपथम् अकुर्वन्, तस्मिन् शान्ते समुदाये सम्बद्धस्य कस्यचित् उपरि सन्देहः क्षणमात्रमपि स्थातुं न इच्छन्तः।

प्रत्येकस्य शपथस्य पृष्ठे स्थितस्य दृढविश्वासस्य गभीरतया प्रभावितः शक्रः अधिकं गुप्तः स्थातुं न शक्तवान्। सः तेषां पुरतः तेजोमये प्रकाशे प्रकटितः, लुप्तं कमलमूलभागं महाकाञ्चनस्य चरणयोः निधाय, स्वीकृतवान् यत् तेन एव परीक्षितुं तत् गृहीतम् आसीत् यत् किं ते प्रसिद्धाः ऋषयः वस्तुतः स्वख्यात्यनुसारं शुद्धाः सन्ति वा। सः स्पष्टम् अवदत् यत् इदानीं सः पश्यति यत् एते तपस्विनः सत्यमेव शुद्धाः साधवः च सन्ति, साधयितुं किमपि न अवशिष्यते।

महाकाञ्चनः क्षमायाचनां मौनेन न अङ्गीकृतवान्। सः शक्रं साक्षाद् अवदत् यत् सः स्वसाथिभिः सह देवमनोरञ्जनाय अस्यां भूमौ स्थापिताः अभिनेतारः न सन्ति, न वा शक्रस्य बन्धवः मित्राणि वा, येषां परीक्षा तस्य इच्छानुसारं भवेत्। ततः सः व्याख्यातवान् यत् वास्तविकः भयः केवलम् एकस्य चौर्यस्य नास्ति, अपितु स्वयं वासनायाः अस्ति: वासना घातकाघातवत् प्रहरति, शृङ्खलावत् बध्नाति च, तस्यां दुःखं निरन्तरं भयं च निहितम्, यत् राजानम् अपि भयानकेषु कर्मसु प्रवर्तयति तथा विनाशं प्रति नयति। साधवः अतः एव एतेषां परित्यागं कुर्वन्ति, यतः ते एतत् दुःखं तस्य मूले अवगच्छन्ति, इति सः अवदत्।

विनीतः शक्रः तपस्विभिः सह शान्तिं स्थापितवान्, तथा अष्टौ अपि निरन्तरध्यानेन गभीरां रहस्यमयीं समाधिं विकसितवन्तः, प्राप्तशक्तयश्च अभवन् याभिः तेषां ब्रह्मलोके पुनर्जन्म निश्चितम् अभवत्। कथा समाप्य बुद्धः प्रत्येकं पात्रं कः आसीत् इति प्रकाशितवान्। सप्त भ्रातरः सारिपुत्रः, मोग्गल्लानः, पुण्णः, कस्सपः, अनुरुद्धः, आनन्दः, तथा स्वयं बुद्धः इति; शेषेषु उप्पलवण्णा भगिनी, खुज्जुत्तरा सेविका, सातगिरः वृक्षदेवता, गृहपतिः चित्तः सेवकः, पारिलेय्यः गजः, मधुवसेट्ठः कपिः, कालुदायी च शक्रः इति। एतत् उपदेशं श्रुत्वा यः भिक्षुः स्वव्रतं त्यक्तवान्, सः तदैव प्रथममार्गस्य फलं प्राप्तवान्।

भिस-जातकं यत् संरक्षति, तत् चौर्यस्य कथा न, अपितु दबावे सति सत्यः त्यागः कीदृशः भवति इति: त्रिदिनानां अव्याख्यातायाः क्षुधायाः मध्ये धैर्यं, धनं कुटुम्बं च पुरस्काराय न अपितु दण्डाय मन्यमानाः शपथाः, तथा भयं विना देवाय दत्तः प्रतिकारः, यतः तपस्विनः वास्तविकभयस्य स्थानं सम्यक् जानन्ति स्म। जातकसङ्ख्या ४८८ तस्मै मानदण्डरूपेण तिष्ठति, यः कदापि किमपि त्यक्तवान् इति दावां कृतवान्, केवलं पश्चात् अवगन्तुं यत् जेतवनस्य पश्चाद्गामिनः भिक्षोः इव, यदा कोऽपि तं परीक्षते न, तदा तस्य दावः कियत् दुर्बलः भवति।