विसयहजातकम्

भगवता बुद्धेन इयं कथा कथिता—पालि-त्रिपिटके चतुष्कनिपाते जातकसंख्या ३४०—श्रावस्त्यां जेतवने उपासकम् अनाथपिण्डिकं प्रति। संघाय तस्य दानं इतीव महत् अभवत् यत् तस्य धनं न्यूनं जातम्: प्रतिदिनं विपुलानि दानानि प्रदीयन्ते स्म, तस्य देनदारेभ्यः ऋणं कदापि न याचितम्, नद्यास्तटे निखातः महान् निधिः च जलप्रवाहेन अपहृतः। तस्य भवनस्य चतुर्थद्वारस्य उपरि निवसन्ती एका मिथ्यादृष्टिदेवता, यस्याः भिक्षूणाम् आगमनं निर्गमनं च असह्यम् आसीत्, रात्रौ तं बुद्धसेवां त्यक्तुं प्रेरितवती। अनाथपिण्डिकः तां निरस्तवान्। शक्रस्य मन्त्रणां स्वीकृत्य सा अन्ततः तस्य नष्टं धनं ऋणग्राहकेभ्यः पुनः प्राप्य तस्य क्षमां याचितवती; बुद्धः च तस्यै धर्मम् उपदिष्टवान्। ततः अनाथपिण्डिकः कथितवान् यत् तस्याः विरोधेऽपि सः दानं कुर्वन्नेव आसीत्; बुद्धः उत्तरं दत्तवान् यत् पुरा प्रज्ञावन्तः अपि, यदा स्वयं शक्रः आकाशे स्थित्वा तेषां दानं निवारयति स्म, तदपि दानं कृतवन्तः। अतः सः विसयहस्य कथां प्रास्तौत्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः वणिक्कुले जातः, अशीतिकोटिधनस्य श्रेष्ठी विसयहः अभवत्। सः पञ्चशीलानि पालयति स्म, दाने च आनन्दं लभते स्म। सः षड् दानशालाः निर्मितवान्—नगरस्य चतुर्षु द्वारेषु, नगरमध्ये, स्वगृहद्वारे च। प्रतिदिनं षट्लक्षं जनाः दानं ग्रहीतुम् आगच्छन्ति स्म, प्रत्येकं च तेषां स्वयं विसयहः यद् भोजनं भुङ्क्ते तदेव भोजनं प्रदीयते स्म।

अस्य अविरतदानस्य प्रभा स्वर्गं प्राप्नोत्, देवराजस्य शक्रस्य सिंहासनम् अधः तप्तम् अभवत्। अधः पश्यन् शक्रः श्रेष्ठिनः अखण्डां उदारतां दृष्ट्वा तस्य दानं निरोद्धुं सङ्कल्पितवान्।

दिव्यशक्त्या शक्रः श्रेष्ठिनः तैलं, मधु, गुडम्, धान्यं, सेवकान्, कर्मकरान् च अदृश्यान् कृतवान्। यदा याचकाः आगच्छन्, तदा विसयहः तान् अवदत् यत् धनं गृह्णन्तु; किन्तु तस्य पत्नी गृहे अन्विष्य देहोपरि वस्त्रेभ्यः विना किमपि न प्राप्तवती। एतद् दृष्ट्वा बोधिसत्त्वः न शोकं न क्रोधं दर्शितवान्, तथा सङ्कल्पितवान् यत् यद्यपि ते इदानीं निर्धनाः सन्ति, तथापि दानं निरन्तरं कर्तुं कञ्चन उपायम् अन्वेषयिष्यति।

एकः तृणच्छेदकः स्वकीयं दात्रम्, स्कन्धावलम्बनं, रज्जुं च तस्य द्वारे त्यक्तवान्; विसयहस्य पत्न्या तानि तस्मै दत्तानि। सः तानि गृहीत्वा तृणच्छेदाय निर्गतः, सङ्कल्पेन यत् सः तथापि दानं करिष्यति। सः तृणं द्विधा बद्ध्वा एकं गृहार्थं, एकं दानार्थं कृतवान्; स्कन्धावलम्बे लम्बमानं गुच्छं नगरद्वारे द्वाभ्यां अल्पमुद्राभ्यां विक्रीतवान्। धनस्य अर्धं सः याचकेभ्यः दत्तवान्; ते यदा अधिकं याचितवन्तः, तदा शेषम् अर्धम् अपि दत्तवान्। सः तस्य पत्नी च उपवासेन दिनं यापितवन्तौ। एवं षड् दिनानि अगच्छन्। सप्तमे दिने क्षुधया दुर्बलः, तृणसंग्रहणकाले सूर्यातपेन आहतः च सः मूर्च्छितः भूमौ पतितवान्।

पतितस्य बोधिसत्त्वस्य उपरि आकाशे स्थितः शक्रः तं दानं त्यक्तुं प्रार्थितवान्, उक्तवान् च यत् तस्य मुक्तहस्तदानम् एव तस्य विनाशस्य कारणम् अभवत्, अतः अग्रे संयमः कर्तव्यः इति। विसयहः देवराजं निरस्तवान्: दानेन शीलेन च एव शक्रेण स्वयम् उच्चपदं प्राप्तम्, अतः यत् औदार्यं तस्य महत्त्वस्य हेतुः अभवत्, तस्यैव निवारणम् अनुचितम् इति। सः अवदत् यत् कुलीनं गृहं स्वमर्यादां न त्यजति, पूर्वैः पथिकैः गतः मार्गः पुनरपि गन्तुं शक्यते; यावत् जीविकायाः किमपि साधनं शिष्यते तावत् सः दानं करिष्यति एव।

ततः शक्रः पृष्टवान् यत् सः किमर्थम् एवं ददाति। विसयहः उत्तरं दत्तवान् यत् सः न शक्रपदं कामयते, न ब्रह्मपदम्। तस्य दानं भविष्यत्फलस्य वणिग्व्यवहारः न आसीत्, अपि तु सर्वज्ञतां प्रति लक्षितस्य हृदयस्य अभ्यासः आसीत्—सर्वेषां दुःखितप्राणिनां कल्याणाय बुद्धत्वस्य सर्वोच्चा सम्बोधिः।

एतेन उत्तरेण प्रसन्नः शक्रः बोधिसत्त्वस्य पृष्ठं परिमार्जितवान्। विसयहः आनन्देन परिपूर्णः अभवत्, शक्रस्य शक्त्या तस्य समृद्धिः पुनः प्राप्ता। शक्रः तं प्रतिदिनं द्वादशलक्षभागान् दातुम् आदिष्टवान्, तस्य गृहं धनैः पूरितवान्, स्वर्गं च प्रत्यागतवान्।

शिक्षां समापयन् बुद्धः अवदत् यत् तस्मिन् पूर्वजन्मनि श्रेष्ठी विसयहः स्वयं सः आसीत्, श्रेष्ठिनः पत्नी च राहुलस्य माता आसीत्। बोधिसत्त्वस्य औदार्यं हानिं प्रति न नमति, न च शक्तिशालिनः मन्त्रणां प्रति; यतः तस्य मूलं धनपरिमाणं कदापि न आसीत्, अपि तु हृदयस्य सङ्कल्पः एव आसीत्।