महामङ्गलजातकम्

बुद्धः जेतवने निवसन् इयं कथाम् अकथयत्। भिक्षवः धर्मसभायां चर्चयन्तः आसन् यत् बुद्धः स्वप्रज्ञया एकदा शकुनविषयकं विवादं निरस्तवान्, यं स्वर्गे वा पृथिव्यां वा अन्यः कोऽपि निराकर्तुं न शक्तवान्। तेषां सम्भाषणं श्रुत्वा बुद्धः अवदत् यत् एषः प्रश्नः तेन अधुना प्रथमवारं न उत्तरितः। सः पुरा दूरजन्मनि एतत् कृतवान्, तथा च तत् दर्शयितुं सः कथामिमां कथितवान्। एषा कथा पालिग्रन्थे खुद्दकनिकाये महामङ्गलजातकम् इति क्रमाङ्कः 453 इति संरक्षिता अस्ति।

विवादः सरलतया एव आरब्धः। राजगृहस्य राजविश्रामगृहे एकः पुरुषः सभासदां मध्यात् उत्थाय बहिः गच्छन् अवदत् यत् एतत् शुभशकुनस्य दिनम् अस्ति। तस्य वचनानि उपविष्टेषु शकुनस्य सत्यं किम् इति विवादं प्रज्वालितवन्ति, यः विवादः तस्मात् एकगृहात् बहुदूरं प्रसृतः।

त्रयः मताः शीघ्रं पक्षरूपेण दृढीभूताः। एकः समूहः अवदत् यत् शकुनं दर्शने निहितम्, यथा प्रभाते श्वेतवृषभं, गर्भिणीं स्त्रियं, पूर्णकुम्भं वा अनुकूलानि वस्तूनि अवलोकयितुम्। द्वितीयः समूहः अवदत् यत् शकुनं श्रवणे निहितम्, यथा प्रबुद्धस्य सति शुभवचनानि श्रोतुम्। तृतीयः मतः स्पर्शे निहितम्, यथा उचितसमये पृथिवीं तृणं गोमयं वा अन्यानि वस्तूनि स्पृशन्। त्रयाणामपि पक्षाणां कोऽपि अपरं प्रतिबोधयितुं न शक्तवान्, विवादः च मानवसमाजे न सीमितः अभवत्। सः पृथिव्याः देवतानां श्रेणीषु प्रसृतः, ततः परं उच्चतरं गच्छन् यावत्, कथा वदति, ब्रह्मलोकपर्यन्तं देवाः अपि शकुनस्य यथार्थस्वरूपं निर्णेतुं असमर्थाः अभवन्।

यदा कोऽपि अन्यः एतावत् व्यापकं विभ्रमं निवारयितुं असमर्थः इति शक्रः देवराजः अवलोकितवान्, तदा सः अवगतवान् यत् केवलं बुद्धः एव तत् निर्णेतुं शक्नोति। सः बुद्धं प्रति आगत्य सम्पूर्णं विवादं तस्य समक्षं न्यवेदयत्, यथार्थं शुभशकुनं किम् इति एकवारं सर्वथा कथयितुं प्रार्थितवान्।

बुद्धः शक्रं द्वादशगाथाभिः प्रत्यवदत्, यत्र परम्परा अष्टत्रिंशत् महामङ्गलानि इति आख्याति; ते टीकापरम्परायां सम्पूर्णतया सुरक्षिताः सन्ति, न तु अत्र गणिताः। यदा सः तान् उच्चारितवान्, तदा कथा वदति यत् असंख्याः देवाः — दशकोटिशतसहस्रसङ्ख्याकाः — तेषां श्रवणेन मार्गस्य फलानि प्राप्तवन्तः। शक्रं वर्तमाने उत्तरयित्वा बुद्धः भिक्षुभ्यः अवदत् यत् सः पुरा दूरे अपि एतस्यैव प्रश्नस्य सम्मुखीभूतः आसीत्, तदा च लगभग् तादृशेन प्रकारेण उत्तरं दत्तवान्।

तस्मिन् प्राचीनयुगे, बुद्धः अवदत्, सः कस्मिंश्चित् नगरे समृद्धे ब्राह्मणकुले जातः, तस्य नाम रक्खितकुमारः इति अभवत्। रक्खितः वयःप्राप्तः गृहस्थजीवनं त्यक्त्वा तापसः अभवत्, हिमालयप्रदेशे पञ्चशतशिष्यैः सह निवसन्, ये तस्य प्रज्ञायाः कारणेन तस्य समीपे समवेताः आसन्।

रक्खितः यदा स्वारण्यकुटीरे निवसति स्म, तदा एव शकुनविवादः — दर्शनशकुनं, श्रवणशकुनं, स्पर्शशकुनं च विषयीकृत्य — वाराणस्यां जनानां मध्ये उत्पन्नः, येन नगरं तथैव विभक्तं यथा पश्चात् राजगृहं विभक्तम्। राजा तस्य प्रजाश्च प्रश्नं निर्णेतुं कमपि अन्विष्टवन्तः, परन्तु स्वमध्ये कमपि न प्राप्तवन्तः यः तत् कर्तुं समर्थः स्यात्।

गृहे उत्तरम् अप्राप्य वाराणस्याः जनाः हिमालये तेषां ज्ञाताः तपस्विनां सङ्घं प्रति अगच्छन्। ते रक्खितस्य एव पञ्चशतशिष्याः आसन्, जनाः तान् साक्षात् प्रश्नं पृष्टवन्तः। शिष्याः स्वकीयबोधे अनिश्चिताः, एतस्य दुर्गमस्य विषयस्य स्वाधिकारेण उत्तरं दातुं न प्रयतन्ते स्म; ते प्रश्नं स्वगुरुं प्रति नीतवन्तः, तापसं रक्खितं, यः तेषु एकः एव निश्चयेन तत्र वक्तुं समर्थः आसीत्।

रक्खितस्य उत्तरेण समग्रः प्रश्नः विपरीततः परिवर्तितः। यथार्थं मङ्गलं प्रातः दृष्टेन वृषभेन वा प्रबोधसमये श्रुतेन वचनेन वा न सम्बद्धम् आसीत्, अपि तु यः मनुष्यः कथं जीवति तेन सह सम्बद्धम् आसीत्। यथार्थं मङ्गलं देवानां, पितॄणां, सर्वेषां प्राणिनां च प्रति दयालुतया सम्मानं करणं, अपमाने विनयेन शान्त्या च प्रत्युत्तरं दातुं च आसीत्, न तु क्रोधेन। तत्र निर्मलं चित्तं स्थापनीयं यत् न सहचरान् तिरस्करोति न च आत्मप्रशंसां करोति, सत्यवचनानां विश्वस्तानां सदाचारिणां मित्राणां चयनम्। तत् सुसङ्गतं गृहं, समर्पितां पत्नीं, सुसंस्कृतान् सन्तानान्, धर्मिणं राजानं निष्ठया सेवमानं च अर्हति। तत् उदारतया दानं, अन्येषु आनन्दं प्रसारयितुं, शुद्धैः प्रज्ञावद्भिः सह संसर्गं च कर्तव्यम्। एतान् गुणान् निर्दिश्य गाथया स्वोपदेशं समापयति, यत् केवलमेतानि ज्ञानिनः मङ्गलरूपेण गणयन्ति इति स्पष्टं घोषयति — शकुनेषु स्वयं कोऽपि सत्यः अंशः नास्तीति।

पूर्वजन्मनः वृत्तान्तं समाप्य बुद्धः पुरतः समवेतानां भिक्षूणां कृते कथायाः पात्राणाम् अभिज्ञानं कृतवान्। तस्मिन् पूर्वयुगे तस्य वर्तमानानुयायिनां समूहः पञ्चशतप्राज्ञाः आसन्। शारिपुत्रः प्रथमः शिष्यः आसीत्, यः जनानां प्रश्नं तापसस्य समीपे प्रथमं नीतवान्। तथा च तापसः रक्खितः स्वयं, यः उत्तरं दत्तवान्, सः पूर्वजन्मनि बुद्धः आसीत्।

महामङ्गलजातकं एकमेव प्रश्नं द्विवारं उत्तरयति — एकवारं जेतवने शक्रस्य आगमनेन, एकवारं हिमालयस्य तपोवनम् आरुह्य वाराणस्याः जनानां माध्यमेन। उभयोः अपि उत्तरं समानम् अस्ति। दैवयोगेन आगतं दर्शनं, श्रवणं वा स्पर्शः कस्यापि सौभाग्यं सुरक्षितं कर्तुं न शक्नोति, तथापि एते विश्वासाः कियत् व्यापकरूपेण धार्यन्ते वा कियत् दीर्घकालं विवादितं वा भवन्तु। जातकं यत् सत्यं शुभं महत् च शकुनम् इति वदति, तत् सुजीवनमेव: सम्माननीयानां सम्मानं, सत्सङ्गं, वाचि कर्मणि च संयमं, परिवारस्य समाजस्य च निष्ठापूर्वकं पोषणं च। शुभचिह्नविषयकः विवादः नगरं विभक्तवान् आसीत्, स्वर्गं च प्राप्तवान्, परं कोऽपि अपृच्छत् यत् सद्गुणः स्वयं एव तादृशः शकुनः अस्ति किं, यः कदापि विफलः न भवति।