मङ्गलजातकम्

शास्ता वेळुवने वस्त्रखण्डैः भविष्यकथनं कुशलस्य एकस्य ब्राह्मणस्य विषये इमां कथाम् आख्यत्। परम्परा कथयति यत् अयं ब्राह्मणः राजगृहे निवसति स्म, मिथ्यादृष्टिः आसीत्, त्रिरत्नेषु (बुद्धः, तस्य धर्मः, सङ्घः च) अविश्वासी च आसीत्। सः धनी समृद्धः च आसीत्। पालिपिटकस्य जातकट्ठकथा एतां कथां क्रमाङ्कः ८७, मङ्गलजातकम् इति अभिलिखति।

तस्य गृहे पेटिकायां स्थितं वस्त्रसमूहं एका मूषिका कुतरितवती। एकदा स्नानानन्तरं सः तत् वस्त्रम् आह्वयति, तस्य हानिः च निवेदिता। सः विचारितवान् यत् यदि एतानि वस्त्राणि गृहे तिष्ठेयुः तर्हि अशुभम् आनयेयुः। सः निश्चितवान् यत् कोऽपि बालकः अथवा सेवकः एतानि प्राप्तुं न शक्नोति, यतः यः कोऽपि एतानि धारयति सः समीपस्थान् सर्वान् दुर्भाग्ये पातयति। सः अपि भीतः यत् सेवकः एतानि गृहीत्वा स्वगृहं नाशयेत्।

ब्राह्मणः निश्चितवान् यत् तस्य पुत्रः एतानि वस्त्राणि श्मशानं नीत्वा त्यजेत्। सः पुत्रम् अवदत् यत् तानि हस्तेन अस्पृष्ट्वा यष्ट्या गृह्णीयात्, ततः प्रत्यागमनात् पूर्वं सर्वाङ्गं स्नायात्। तस्मिन् प्रभाते उषःकाले शास्ता विचारितवान् यत् कं सत्यं प्रति नेतुं शक्यते। सः दृष्टवान् यत् पिता पुत्रश्च मोक्षं प्राप्तुं नियुक्तौ स्तः। सः व्याधरूपेण श्मशानं गत्वा तस्य द्वारे उपविष्टवान्।

तरुणः ब्राह्मणः शीघ्रम् आगतः, यष्ट्याः अग्रभागे वस्त्राणि धारयन्, यथा ते गृहसर्पः इव स्युः। शास्ता पृष्टवान् यत् सः किं करोति। युवकः अवदत् यत् वस्त्राणि मूषिकैः कुतरितानि सन्ति, अशुभस्य मूर्तिः इव, पिता च तानि त्यक्तुं प्रेषितवान्। शास्ता तं तानि अधः क्षेप्तुम् अवदत्। यदा सः तथा अकरोत्, तदा शास्ता युवकस्य नेत्रयोः पुरतः तानि गृहीतवान्, अवदत् च यत् तानि तस्य उचितानि सन्ति। सः तस्य आग्रहपूर्णान् चेतावनीः अवगणय्य वेळुवनं प्रति प्रत्यावृत्तवान्।

तरुणः ब्राह्मणः गृहं धावित्वा पित्रे निवेदितवान्। पिता चिन्तितवान् यत् वस्त्राणि अभिशप्तानि सन्ति, गोतमः मुनिः अपि तानि धारयन् विनाशं प्राप्नुयात्। सः अपि भीतः यत् तस्य उपरि अपकीर्तिः पतेत्। सः निश्चितवान् यत् मुनये बहूनि अन्यानि वस्त्राणि दास्यति, तथा तं तत् वस्त्रं त्यक्तुम् अनुरोधयिष्यति। सः पुत्रेण सह बहूनि चीवराणि गृहीत्वा वेळुवनं गतः।

ब्राह्मणः पृष्टवान् यत् किं सत्यं यत् शास्ता श्मशाने वस्त्रखण्डं गृहीतवान्। शास्ता अवदत् यत् सत्यम्। ब्राह्मणः चेतावनीं दत्तवान् यत् वस्त्रं शापितम् अस्ति, तत् तं विनाशयिष्यति, अन्यानि वस्त्राणि च प्रस्तावितवान्। शास्ता उत्तरं दत्तवान् यत् सः गृहत्यागं कृतवान् अस्ति, मार्गतः, स्नानस्थानात्, धूलिराशेः, श्मशानात् च गृहीतैः चीरैः सन्तुष्टः अस्ति। ततः सः ब्राह्मणाय अवदत् यत् सः पूर्वकालेऽपि अधुना अपि स्वान्धविश्वासान् धारितवान् अस्ति। ब्राह्मणस्य याचनया सः प्राचीनां कथाम् आख्यत्।

एकदा मगधस्य राजगृहे धर्मनिष्ठः राजा अशासत्। तस्मिन् काले बोधिसत्त्वः उत्तरपश्चिमस्य ब्राह्मणरूपेण जातः। यदा सः युवावस्थां प्राप्तः, तदा सः तपस्विनः जीवनं प्रव्रज्य ज्ञानानि सिद्धीश्च (तपसा प्राप्ताः दिव्यशक्तयः ध्यानावस्थाः च) लब्धवान्, हिमालयं च गतवान्। प्रत्यागत्य सः राज्ञः उद्याने निवसति स्म, राजा च तं प्रासादे भोजनार्थम् आमन्त्रितवान्। एवं बोधिसत्त्वः उद्याने निवसति स्म, प्रासादे च भुङ्क्ते स्म।

तस्मिन् नगरे वस्त्रशकुनिः नामा ब्राह्मणः निवसति स्म, यस्य अपि मूषिकैः कुतरितानां वस्त्राणां पेटिका आसीत्। पूर्वकथायाः सर्वं यथा घटितम्। यदा पुत्रः श्मशानं प्रति प्रस्थितः, तदा बोधिसत्त्वः प्रथमं आगत्य द्वारे उपविष्टवान्। तरुणेन ब्राह्मणेन त्यक्तं वस्त्रं सः गृहीतवान् उद्यानं प्रति प्रत्यावृत्तः च। वृद्धः ब्राह्मणः रोदितवान् यत् तत् राज्ञः तपस्विनः मृत्युकारणं भविष्यति, तथा तं तत् त्यक्तुम् अयाचत।

बोधिसत्त्वः उत्तरं दत्तवान् यत् श्मशाने त्यक्तानि चीराणि तस्य कृते पर्याप्तानि सन्ति। सः अवदत् यत् तस्य भाग्यविषयकेषु अन्धविश्वासेषु विश्वासः नास्ति, ये बुद्धैः, प्रत्येकबुद्धैः (ये एकाकिनः बोधिं प्राप्नुवन्ति, अन्यान् न उपदिशन्ति), बोधिसत्त्वैः वा न अनुमोदिताः। अतः सः अपि अवदत् यत् कोऽपि प्राज्ञः भाग्ये विश्वासी न भवेत्। सत्यं श्रुत्वा ब्राह्मणः स्वस्य दोषान् त्यक्त्वा बोधिसत्त्वस्य शरणं गतवान्। बोधिसत्त्वः स्वस्य प्रज्ञाम् अविकलां रक्षितवान्, ब्रह्मलोके च जातः।

कथां कथयित्वा शास्ता गाथायां ब्राह्मणम् उपदिष्टवान्। सा कथयति यत् यः शकुनान्, स्वप्नान्, चिह्नानि च त्यजति, सः अन्धविश्वासस्य भ्रमात् मुक्तः भवति, तथा युगलानां दुर्गुणानां तथा आसक्तीनां अन्तं यावत् अतिक्रमति। एतां गाथाम् उपदिश्य सः चत्वारि आर्यसत्यानि अपि उपदिष्टवान्। समाप्तौ ब्राह्मणः तस्य पुत्रश्च प्रथमं मार्गं प्राप्तवन्तौ।

शास्ता जन्मवृत्तान्तं परिचितवान्, वर्तमानस्य पिता पुत्रश्च अपि तस्य पूर्वकालस्य पिता पुत्रश्च आसन् इति उक्त्वा। सः स्वयं च तस्य तपस्वी आसीत् इति अवदत्।

कथा दर्शयति यत् केवलस्य वस्तुनः भयं कथं वर्धते यावत् सः गृहं शासयति। वस्त्रस्य शक्तिः नासीत्, तथापि कुटुम्बः तत् निष्कासयितुं, स्पृष्ट्वा स्नातुं, मुनिं च तस्मात् रक्षितुं सज्जम् आसीत्। शास्तुः शान्तः उत्तरः, द्वयोः जन्मनोः पुनरावृत्तः, वस्त्रं साधारणं वस्त्रम् इति मन्यते। सप्ताशीतितमे जातके बिन्दुः न तु चीराणां प्रशंसा, अपि तु शकुनरहितं मनः अनावश्यकभयात् मुक्तम् अस्ति। सा मुक्तिः तेषां कृते अपि उन्मुक्ता अस्ति, ये स्वभयं सावधानतया पश्यन्ति।