खदिरङ्गारजातकम् (चत्वारिंशम्)

खदिराङ्गारजातकम्—एकनिपातस्य ४० सङ्ख्याकं जातकम्—आरभ्यते अनाथपिण्डिकेन, यः बुद्धे भक्तः धनिकः वणिक् आसीत्, यः सङ्घपोषणाय इतीव विपुलं धनं व्ययितवान् यत् तस्य स्वकीयं धनं क्रमशः न्यूनम् अभवत्। तस्य गृहे निवसन्ती मिथ्यादृष्टिः देवता, एतेन दानेन क्षुब्धा स्वभविष्यस्य सुखात् भीता च, पुनः पुनः तं दानं त्यक्तुं प्रेरितवती, यावत् तौ द्वावपि सर्वथा निर्धनौ न भवेताम्। यदा सा सर्वैः तर्कैः तं प्रेरयितुं असफला अभवत्, तदा सा गृहात् निष्कासिता; तादृशे दृढभक्तेः गृहे तस्याः कृते स्वागतं न अवशिष्टम्। भगवान् बुद्धः भिक्षुभ्यः अवदत् यत् भक्तेः एतादृशाः परीक्षाः नूतनाः नहि। पूर्वे प्राज्ञाः सज्जनाश्च, यदा मारः स्वयं आकाशे धमकीभिः भयङ्करैः मायाभिश्च प्रकटितः, तदा पद्मस्य हृदयात् दानं दत्तवन्तः। एतत् कथं अभवत् इति दर्शयितुं बुद्धः इमां कथां प्रावर्तयत्।

पुरा वाराणस्यां, यदा न कोऽपि बुद्धः प्रादुर्भूतः आसीत्, तदा बोधिसत्त्वः प्रधानकोषाध्यक्षरूपेण सेवां कुर्वन् समग्रे देशे उदारतया सदाचारेण च प्रसिद्धः आसीत्। नगरे तस्य षड् दानशालाः आसन्, यत्र दरिद्राः तपस्विनः पथिकाश्च यदा कदा अपि भोजनं प्राप्नुवन्ति स्म; तस्य द्वाराणि च प्रतिदिनं वर्षायां वा अनावृष्ट्यां वा समृद्धौ वा दुःखे वा अपि उद्घाटितानि आसन्।

एकस्मिन् प्रभाते प्रत्येकबुद्धः—यः एकाकी, शिक्षकं विना, स्वयं सम्बोधिं लब्ध्वा, अन्यान् अनुपदिशन्—सप्तदिनानि संज्ञानिरोधे स्थित्वा पर्वते स्वनिवासात् अवतरत्। तस्य समाधितः उत्थाय सः कोषाध्यक्षस्य द्वारं प्राप्तवान्, हस्ते पात्रं धृत्वा, समाधेः अनन्तरं प्रथमभोजनार्थम्। कोषाध्यक्षः तं दृष्ट्वा हर्षितः अभवत्, स्वहस्तेन तं उत्तमभोजनेन पूर्णं पात्रं दातुं सज्जीकृतवान्।

मारः, एतं दानं निवारयितुं प्रत्येकबुद्धस्य तत् ग्रहणावसरं नाशयितुं च व्याकुलः, भवनस्य मध्यभागे अशीतिहस्तगभीरं गर्तं मायया निर्मितवान्, यः खदिरकाष्ठस्य प्रज्वलितैः अङ्गारैः आद्यन्तं पूर्णः आसीत्, गर्जन्, उष्णतया च आकाशे उड्डयमानम् अपि पक्षिणं दहन्। ज्वालानाम् उपरि आकाशे स्थित्वा मारः धमकीं गर्जितवान्—एकमपि पदं अग्रे गच्छ, तर्हि अस्मिन् एव अग्नौ जीवन् दह्यसे।

कोषाध्यक्षस्य परिचराः गर्तं प्रकटितं दृष्ट्वा क्षणेन भीताः पलायिताः, स्वस्वामिनं तत्रैव भाविनि नियतौ त्यक्त्वा। बोधिसत्त्वः स्वयं अविचलितः सन् ज्वालानां प्रान्तं प्रति स्थिरं प्रतिगतः। सः भयङ्करं गर्तं प्रति अधः दृष्ट्वा, ततः दूरस्थिते तस्मिन् तटे शान्तं स्थितं प्रत्येकबुद्धं प्रति नेत्रे उत्थाप्य, मारस्य स्वगृहजनानां च श्रवणार्थम् उच्चैः अवदत्—'अहं किमपि अधमं न करिष्यामि। आगच्छतु, एतं दानं स्वीकरोतु।'

तेन सह बोधिसत्त्वः अग्नौ साक्षात् अग्रे प्रचलितः, अन्नपात्रं द्वाभ्यां हस्ताभ्यां स्थिरं धृत्वा, स्वसङ्कल्पे स्वनेत्रात् अधिकं विश्वसन्, यतः नेत्रे केवलं विनाशं सूचयन्ति स्म। तस्मिन् एव क्षणे अग्नेः हृदयात् एकं भव्यं पद्मम् उदगच्छत्, तस्य पादं धारयन् सुवर्णपरागेन सिञ्चन् यदा सः तत्र स्थितः; सः दग्धः न अभवत्, पूर्णतः सहजः। प्रत्येकं पदक्षेपे गर्तस्य विस्तारे अपरं पद्मं तस्य पादतले विकसितम्, तं अग्निसागरस्य पारं सुरक्षितं वहन्, यावत् सः प्रत्येकबुद्धस्य समीपं प्राप्य, अस्पृष्टं उष्णं च दानं तस्य प्रतीक्षमाणे पात्रे स्थापितवान्।

अन्ततः दानं प्राप्य प्रत्येकबुद्धः शान्तः आकाशम् उत्थाय स्वदूरस्थितं पर्वतनिवासं प्रति पुनः प्रस्थितवान्; मारः, पूर्णतः पराजितः, स्वभयङ्करशक्तिं सर्वथा भग्नां प्राप्य, अपरं वचनं विना अदृश्यः अभवत्। उपदेशस्य समाप्तौ बुद्धः जन्म स्पष्टम् अभिज्ञापितवान्। सः स्वयं वाराणस्याः कोषाध्यक्षः आसीत्। केवलम् अविचलेन दानसङ्कल्पेन मारं पराजित्य सः प्रत्येकबुद्धस्य पात्रे दानं स्थापितवान्, तथा च सिद्धवान् यत् कामलोकानाम् अधिपतिः अपि धर्मे प्रतिष्ठितं दानं नाशयितुं न शक्नोति।