घटासनजातकम्

पालित्रिपिटकस्य जातकम् १३३ इति भगवता जेतवने एकस्य भिक्षोः विषये कथितम्, यस्य वने कुटीरं वर्षाकाले दग्धम् आसीत्। यः उपासकाः तत् पुनर्निर्मातुं प्रतिज्ञां कृतवन्तः, ते पूर्णान् त्रीन् मासान् विलम्बितवन्तः, येन भिक्षुः ध्यानस्थानस्य आश्रयं विना अवशिष्टः। सः अन्यस्य निवासस्य अन्वेषणं न कृतवान्, अपि तु विलम्बं प्रतीक्षितवान्। भगवान् एतत् प्रज्ञाहीनतायाः दृष्टान्तं कृत्वा एकां पुरातनीं कथां प्रस्तुतवान्, यत्र पक्षिणोऽपि संकटमयम् आश्रयं प्रतीक्षितुं न इच्छन्ति स्म।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः वाराणस्याः राजा ब्रह्मदत्तस्य राज्ये एकस्य सरोवरस्य उपरि विशाले वृक्षस्य वितानि नीडं कुर्वतः महतः पक्षिसमूहस्य राजा अभवत्। अनेकान् ऋतून् यावत् समूहः वृक्षशाखासु अबाधितः निवसति स्म, तेषां विष्ठा जले निरन्तरं पतति स्म, किन्तु तेषु कस्यापि मनसि एतत् न आगतं यत् सरोवरः कदापि प्रत्युत्तरं दास्यति।

तस्मिन्नेव सरोवरे चण्डनामा नागराजः निवसति स्म, यः जलगभीरतायाः सर्पदेवराजः आसीत्, यः प्रत्येकं ऋतौ अधिकाधिकं क्रुद्धः अभवत्, यतः पक्षिणां विष्ठा तस्य स्वकीयं जलं दूषयति स्म। यत्र पक्षिणः सामान्यं विश्रामस्थानं पश्यन्ति स्म, तत्र चण्डः प्रतिदिनं पुनरावृत्तं मन्दं अपमानं पश्यति स्म, अन्ते सः तत् एवं प्रत्युत्तरं दातुं सङ्कल्पितवान् यत् समूहः कदापि न पश्येत्।

एकस्यां रात्रौ चण्डः सरोवरस्य जले स्वशक्तिं प्रयुज्य, तत् तापयित्वा, यावत् तस्य पृष्ठात् धूमः उत्थातुं न आरब्धः। ज्वालाः जलात् ऊर्ध्वं प्रवहन्ति स्म, अग्निमयाः वृक्षा इव पक्षिणां स्वशाखाभिः सह आरोहन्ति स्म। साधारणः अग्निः शुष्कं काण्डं आरोहन् एवं विचित्रतया न उदियात्, यतः यत् दह्यते स्म न वृक्षः, अपि तु सरोवरः, यत् अग्निं शामयितुं समर्थः आसीत्।

यदा बोधिसत्त्वः दृष्टवान् यत् अग्निः तत्र जलात् उत्थितः यत्र तस्य उत्थानस्य अधिकारः नासीत्, तदा सः तत्क्षणमेव समझत् यत् सुरक्षाया सर्वे सामान्यनियमाः परिवर्तिताः। सः स्वसमूहं आह्वयत्, यत् जलम् अग्निं शमयति, परन्तु अत्र जलम् स्वयं अग्निः अभवत्। यत्र सरोवरः एवं दहति, तत्र सः वृक्षः अन्यां रात्रिं विश्वासयोग्यः न, इति सः अवदत्। सः सर्वान् पक्षिणः अन्यत्र नीडं अन्वेष्टुं प्रार्थितवान्, ज्वालाः अधिकं उत्थानात् पूर्वम्।

अधिकांशः समूहः तत्क्षणमेव उत्थाय विना प्रश्नं स्वराजानम् अनुसृत्य आकाशे गतः, यः निर्णयः अन्येषु ऋतुषु तान् सुरक्षितान् अरक्षत्। किन्तु केचन पक्षिणः स्थिताः, तेषां विश्वासः नासीत् यत् यः सरोवरः एतावत्कालं आश्रयं दत्तवान्, सः वस्तुतः तेषु विरुद्धः भवितुम् अर्हति। ते शाखासु अवशिष्य अवलोकितवन्तः यत् विचित्रः अग्निः वस्तुतः तावदेव उत्तिष्ठति यथा राजा अवदत्।

चण्डेन प्रज्वालितानां ज्वालानां जले विलम्बः नासीत्, संशयिनां पक्षिणां निर्णयं प्रतीक्षितुं न, अपि च अग्निः बोधिसत्त्वेन भविष्यवाणीकृतेन प्रकारेण शाखासु आरुरोह। ये तं बिना विलम्बं अनुसृतवन्तः, ते सुरक्षितदूरात् अवलोकितवन्तः यत् ये स्थिताः आसन्, ते तेनैव भयेन अभिभूताः अभवन्, यत् ते सत्यं मन्तुं न इच्छन्ति स्म।

बोधिसत्त्वः विवादं कर्तुं वा संशयिनां पक्षिणां सिद्धिं दातुं वा न स्थितः, यतः जलात् उत्थितः अग्निः स्वयमेव प्रमाणम् आसीत् यः कस्यापि सत्यदृष्टेः कृते पर्याप्तम्। ये पक्षिणः जीविताः, ये नष्टाः, तयोः मध्ये भेदः न साहसे न वा शक्तौ आसीत्। सः भेदः केवलम् एतस्मिन् आसीत् यत् प्रत्येकः पक्षी कियता शीघ्रम् सावधानतायां कार्यं कर्तुं सज्जः आसीत्, यत् सा सावधानता कस्यापि पूर्णबोधात् पूर्वं यथार्थतायां परिणमति।

भगवान् कथां समाप्य दग्धकुटीरस्य भिक्षुं प्रति पुनः अवलोकितवान्। सः तं चतुरार्यसत्यानि उपदिष्टवान्, बुद्धस्य मूलभूतं दुःखस्य तस्य निरोधस्य च शिक्षां, यावत् भिक्षुः स्वयं अर्हत्त्वं प्राप्तवान्, सर्वतृष्णायाः पुनर्जन्मनश्च अन्तिमां मुक्तिम्। ततः सः तं पक्षिसमूहं चिह्नितवान् यः स्वराज्ञः चेतावनीं विलम्बं विना विश्वसितवान्, तं स्वशिष्याणां समूहरूपेण जेतवने समागतान्। स्वयं सः तस्य पक्षिराजः आसीत्, यस्य एकवाक्येन एकदा स्थिरं सत्यं नाशात् रक्षितम्।