शीलानिशंसजातकम्

पालित्रिपिटकस्य जातकसङ्ख्या १९० इयं कथा भगवता बुद्धेन जेतवने कस्यचित् उपासकस्य विषये उक्ता, यः तस्य दर्शनाय गच्छन् आसीत्। सायंकाले अचिरवतीनद्याः तीरं प्राप्य सः अवलोकितवान् यत् नाविकाः धर्मसभायां गन्तुं स्वनौकाः तटे आकृष्टवन्तः, न च काचित् नौका लभ्यते स्म। बुद्धगुणानां स्मरणे अतीव तल्लीनः सः जले पदं न्यधात्, शुष्कभूमौ इव च परतीरं गतवान्। तरङ्गान् दृष्ट्वा तस्य एकाग्रता विचलिता, पादौ निमज्जितुम् आरभेते; पुनः चित्तं स्थिरीकृत्य सः अग्रे गत्वा विहारं प्राप्तवान्। बुद्धः तस्य यात्राविषयं पृष्टवान्, उपासकः यद् अभवत् तत् सर्वं न्यवेदयत्; बुद्धः च अवदत् यत् बुद्धगुणानां स्मरणेन रक्षितः सः प्रथमः नास्ति, ततः सः अतीतस्य कथां प्रोवाच।

काश्यपबुद्धस्य काले आर्यमार्गे प्रविष्टः एकः गृहस्थशिष्यः कियद्धनिकेन नापितेन सह नौकायां प्रस्थितवान्। नापितस्य पत्न्या तस्मै निर्दिष्टम् आसीत् यत् यत् किमपि भवतु, सः उपासकस्य रक्षणं करोतु।

महासागरस्य मध्ये नौका भग्ना। द्वौ एकमेव फलकं गृहीत्वा प्लवमानौ एकं द्वीपं प्राप्नुतः। तत्र नापितः कतिचन पक्षिणः हत्वा पक्ववान्, उपासकाय च भागं प्रदत्तवान्। उपासकः प्रत्याख्यातवान्। सः विचारितवान् यत् अस्मिन् द्वीपे रत्नत्रयात् — बुद्धात्, धर्मात्, सङ्घात् च — अन्यत् किमपि साहाय्यं कर्तुं न शक्नोति, ततः सः चित्तं तेषु प्रणिधाय स्थितः। नापितः अपि रत्नत्रये चित्तं न्यवेशयत्।

तस्मिन् द्वीपे निवसन् एकः नागराजः स्वदेहं सप्तरत्नैः भृतां महतीं नौकां परिवर्तितवान्; तस्याः नीलमणिमयाः स्तम्भाः, सुवर्णमयः नाङ्गरः, रजतमयाः रज्जवः सुवर्णमयानि फलकानि च आसन्। तस्याः सुकाने समुद्रदेवता स्थितः आसीत्, यः उच्चैः पृष्टवान् यत् जम्बुद्वीपं गन्तुकामः कश्चित् यात्री अस्ति वा। उपासकः आरुह्य प्रार्थितवान् यत् नापितः अपि आगन्तुम् अनुमतः भवतु। समुद्रदेवता अनुमतिं न दत्तवान्: नापितः पवित्रजीवनं न यापयति, नौका च केवलम् उपासकाय एव सज्जीकृता आसीत्।

ततः उपासकः स्वस्य सर्वेषां दानानां, शीलस्य, ध्यानस्य च फलं नापिताय अर्पितवान्। नापितः कृतज्ञतया तत् स्वीकृतवान्, समुद्रदेवता च तम् आरोहणाय अनुमतवान्। सा नौका उभौ वाराणसीं प्रापितवती, यत्र समुद्रदेवता उभयोः कृते धनम् अपि निर्मितवान्।

समुद्रदेवता द्वे गाथे उक्तवान्। प्रथमा श्रद्धायाः, शीलस्य, दानस्य च फलं प्रशंसति, यत् नागः नौकारूपेण श्रद्धावन्तं गृहस्थं पारं नयति इति। द्वितीया प्रज्ञावद्भिः सज्जनैः सह निकटं सङ्गं कर्तुं प्रेरयति, यतः नापितः सज्जनेन सह वसनेन एव सुरक्षितः अभवत्।

सोपानसमीपे समुद्रदेवतायाः प्रत्याख्यानं कथायाः मौनं केन्द्रम् अस्ति। नौका तस्य उपासकस्य कृते निर्मिता आसीत्, यस्य जीवनं रत्नत्रये आश्रितम्; नापितः, यः तटे पक्षिणः पक्ववान् यत्र तस्य सहचरः न अखादत्, तस्य तत्र अधिकारः नासीत्। कथायां नापितस्य प्रति कुत्रापि तिरस्कारः नास्ति, द्वीपे तस्य रत्नत्रयं प्रति परिवर्तनम् अपि अभिलिखितम् अस्ति। तथापि तस्य कृते द्वारम् अन्यस्य उदारतया एव उद्घाटितं भवति। उपासकः न विवदते, न मूल्यं विचारयति, न च अभ्युपपत्तिं करोति; सः केवलं स्वाचरितस्य फलं ददाति, तथा मार्गः स्पष्टः भवति। इदम् तत् चित्रं यत् सुदृढं धृतं शीलं विभक्तम् अपि न क्षीयते।

सत्यानि उपदिश्य बुद्धः जन्मनः सम्बन्धं निर्दिष्टवान्: नागराजः सारिपुत्रः आसीत्, समुद्रदेवता च स्वयं बुद्धः, पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वरूपेण। वर्तमानकथायाः उपासकः, यः प्रबोधितः अभवत्, द्वितीयमार्गस्य फलं सकृदागामिफलं प्राप्तवान्।

अस्मिन् जातके द्वे तरणे — पादेन नदीतरणं तथा नौकया सागरतरणं च — एकस्मिन् एव विषये आश्रिते: यस्य चित्तं रत्नत्रये स्थितं तत् कदापि आश्रयहीनं न तिष्ठति। नापितस्य उद्धारः सुहृदः महत्त्वम् अपि दर्शयति। सः स्वकर्मणा न, किन्तु धर्ममित्रेण रक्षितः, यः स्वसाधनायाः फलं तेन सह विभक्तुं सज्जः आसीत्।