भिसपुष्पजातकम्

भगवान् बुद्धः एकस्य कोसलदेशीयस्य भिक्षोः प्रत्युत्तरे इमां कथाम् अकथयत्, यः केवलं कमलपुष्पस्य गन्धग्रहणार्थं क्षणं स्थित्वा वनदेवतया कठोरतया तिरस्कृतः आसीत्। तेन समागमेन विचलितः भिक्षुः स्वसंशयं बुद्धाय न्यवेदयत्, तथा बुद्धः तम् एतया प्राचीनया कथया उत्तरं दत्तवान्। पालिपिटकस्य जातकसंख्या त्रिनवत्युत्तरत्रिशततमं (३९२) इमां कथां एवं रूपेण सुरक्षति।

पुरा बोधिसत्त्वः हिमालये निर्मलानां कमलसरोवराणां समीपे तपस्वी रूपेण निवसन् आसीत्, स्वदिनानि गभीरध्याने यापयन्। एकस्मिन् प्रभाते स्नानार्थं स्वसमाधितः उत्थितः सः प्रातःप्रकाशे नवविकसितं एकं रक्तकमलं दृष्टवान्, यस्य सुगन्धः एतावान् सूक्ष्मः शुद्धश्च आसीत् यत् सः जलतटे स्थितः, अग्रे नम्रीभूय, तत् श्वासेन ग्रहीतवान्।

समीपे निवसन्ती एका वृक्षदेवता, या पश्चात् प्रकटिता यत् सा पूर्वजन्मनि महती भिक्षुणी उत्पलवर्णा बुद्धस्य प्रमुखासु शिष्यासु एका आसीत्, तत्क्षणमेव प्रकटिता, तं कठोरतया निन्दितवती। सा अवदत् यत् कमलं तस्य नासीत् यः तत् तस्मै दत्तवान्, यत् च अनुज्ञां विना तस्य सुगन्धग्रहणं विवेकिनां दृष्टौ तं तस्य अग्रहणीयस्य वस्तुनः मौनचौरं करोति।

बोधिसत्त्वः स्वविस्मयात् पूर्णतया अपि न प्रकृतिम् आगतः यदा एकः रूक्षः काष्ठच्छेदकः लौहकण्टकं गृहीत्वा आगतः। सः सरोवरे अवतीर्य नालान् मर्दितवान्, पत्राणि च छिन्नवान्, बलात् मूलानि उत्पाटितवान्, भग्नानि पुष्पाणि कर्दमे विकीर्य पुनः गतवान्। एतेन समग्रेण विनाशेन देवी किमपि न अवदत्, यः वस्तुतः सरोवरं नाशयति स्म तं पुरुषं प्रति एकमपि निन्दा-वाक्यं न दत्तवती।

विस्मितः बोधिसत्त्वः देवीं प्रति आवर्तयित्वा पृष्टवान् यत् सा कथं एकस्य गन्धश्वासस्य कृते तं दोषारोपयितुं शक्नोति, यदा सा काष्ठच्छेदकस्य अधिकतरं महान्तं विनाशं पूर्णमौनेन अवलोकयति स्म। सः जानीत् इच्छति स्म यत् कः न्यायबोधः इतस्य स्पष्टस्य भेदस्य तस्याः प्रतिक्रियायाः व्याख्यां दातुं शक्नोति।

देवी उत्तरं दत्तवती यत् यः पुरुषः पूर्णतया स्थूलेन असावधानेन जीवनेन समर्पितः, तस्य एकस्मिन् अधिकेऽपि कलङ्के किमपि अधिकं हानि न भवति, यतः तस्य सम्पूर्णं जीवनं पूर्वमेव तमसि निमग्नम् अस्ति, अतः तस्मिन् क्षणे तस्मिन् संशोधनीयं किमपि नासीत्। किन्तु यथार्थशुद्धतायुक्तः पुरुषः, यः स्वसंपूर्णमनसा मुक्तये प्रयतते, एकां प्रकारस्य उज्ज्वलतां वहति, यस्याः विरुद्धं लघुतमोऽपि स्खलनं तीव्रतया उज्ज्वलति, यतः वस्त्रे अङ्कनीयं अन्यत् अल्पमपि शेषम् नास्ति। सा अवदत् यत् सा केवलं तस्मात् कारणात् अवदत् यत् तस्य स्वकीया आकाङ्क्षा तं वक्तव्ययोग्यं कृतवती।

बोधिसत्त्वः एतं उत्तरं द्वेषस्य स्थाने यथार्थकृतज्ञतया गृहीतवान्। सः अवगतवान् यत् यत् तिरस्कारं सः प्रथमं अन्यायपूर्णम् अमन्यत, तत् वस्तुतः तस्य सम्मानस्य मापः आसीत् यत् तस्य समीपे तेन पुरुषेण तुलनया कियत् अधिकं खोयं शेषम् आसीत् यस्य रक्षणीयं किमपि न शेषम् आसीत्। सः देवीं प्रणम्य, स्वजागरणे प्रत्येकं लघुसंवेदनं प्रति नवीनीकृतेन अधिकसूक्ष्मेण अवधानेन स्वसाधनायां प्रत्यावर्तितवान्।

देव्याः व्याख्या अन्ततः कोसलस्य विचलितस्य भिक्षोः, तथा तत्पश्चात् प्रत्येकस्य पाठकस्य कृते, यत् प्रदाति तत् न असमानरूपेण लक्षितत्वस्य अनुमतिः, अपि तु तस्य तिरस्कारस्य यत् वस्तुतः मापति तस्य पुनर्व्याख्या। एकस्मिन् लगभग रिक्ते क्षेत्रे दृष्टः लघुः दोषः तथा उद्भासते यतः क्षेत्रं लगभग रिक्तम् अस्ति। गम्भीरस्य साधकस्य लघुस्खलनार्थं प्राप्तः तीक्ष्णतरः संशोधनः दण्डात् न्यूनः, अपि तु प्रमाणाधिकः यत् तस्मिन् विशेषे क्षेत्रे अवलोकनीयं बहु किमपि शेषं नास्ति।

यः गभीरः अन्यायः कथा पूर्वमेव प्रत्युत्तरयति, यत् यः अधिक गुणवान् तस्य कृते कठोरतरा परीक्षा तेषां कृते निर्दयतायाः प्रकारः अस्ति ये सर्वाधिकं यतन्ते, तस्य संदेहस्य सा प्रत्यक्षं उत्तरं देति। देव्याः तर्कः तं पाठं सर्वथा विपर्यस्यति। यं मानदण्डं सा तपस्विनि आरोपयति सः तस्य प्रयत्नस्य दण्डः नास्ति, अपि तु तस्मादेव प्रत्यक्षं परिणामः, यतः तस्य स्वकीया सम्पूर्णशुद्धतायाः आकाङ्क्षा एव तां सूक्ष्मतां जनयति यस्याः मापेन चुरितायाः गन्धस्य एकोऽपि श्वासः दृश्यः भवति।