शालियजातकम्

पालिपिटके जातकसंख्या ३६७ इयं कथा भगवता बुद्धेन देवदत्तस्य वारं वारं तं हन्तुं कृतान् प्रयासान् अधिकृत्य कथिता। द्वेषः स्वकर्तारम् एव पुनः प्रत्यावर्तते इति प्रतिरूपं कियत् पुरातनम् इति दर्शयितुं बुद्धेन पूर्वजन्मनः ग्रामवैद्यस्य कथा स्मृता।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः कुशलः ग्रामबालकः आसीत्। तस्मिन्नेव प्रदेशे कश्चन असत्यवादी वैद्यः वसति स्म, यः रोगिणः अन्विष्यन् ग्रामात् ग्रामान्तरं परिभ्रमति स्म, परं सर्वे परिसरस्थाः पूर्णस्वस्थाः एव आसन्। अनुपार्जितधनलाभे लुब्धः सः स्वयं रोगं कल्पयितुं संकल्पम् अकरोत्, येन ततः चिकित्सया धनं लभेत।

वृक्षमूले क्रीडतः बालकान् प्रति गच्छन् वैद्यः कोटरे सुप्तं विषधरं सर्पम् अपश्यत्। तस्य शीर्षं कोटरात् बहिः प्रसृतं यत् अजानतः नेत्रे पक्षिसदृशं प्रतीयेत। अवसरं दृष्ट्वा सः उच्चैः अवदत्—‘कोटरे सुन्दरः शारिका-पक्षी सुप्तः अस्ति, शीघ्रम् आरुह्य तस्य ग्रीवां गृह्णत’।

बोधिसत्त्वः वृक्षम् आरुह्य तं प्राणिनं जग्राह। यदा तस्य हस्तः तस्य शीतलेषु शल्कयुक्तेषु वलयेषु सम्पीडितः अभवत्, तदा सः सम्यक् जानाति स्म यत् सः वस्तुतः किं गृह्णाति। भयेन स्तब्धः अभूत्वा सः तत्क्षणमेव कर्म अकरोत्, आकस्मिकभयेन यावत् शक्तिः समुपार्जिता तावता बलेन सर्पं स्वशरीरात् दूरं प्रक्षिप्तवान्।

बालकस्य ग्रहणात् मुक्तः सर्पः आकाशे उड्डीय तस्य वैद्यस्य ग्रीवायां स्कन्धे च सम्यक् अपतत्, यः जालम् अस्थापयत्। चकितः क्रुद्धः च सर्पः अविलम्बं निकटतमं मांसं दंष्ट्राभ्यां दष्टवान्।

विषं शरीरे प्रसरन् वैद्यः आक्रन्दन् पतितः, केनचित् प्रतिविषं प्रयोक्तुम् अपि पूर्वं तत्रैव तत्क्षणे मृतः। यस्य छलं सः अन्यस्य वञ्चनाय अकल्पयत्, तेनैव सः सर्वथा विनष्टः।

यद् अभवत् तत् अवलोक्य बोधिसत्त्वः अवदत्—यः निर्दोषाय द्वेषस्य गर्तं खनति, सः स्वयमेव तत्र अनिवार्यतया पतति। परहस्तेन स्वार्थसिद्ध्यर्थं निर्मितं जालं तस्य विपदः दिशं यथा प्रथमं निर्दिष्टा तथैव स्थास्यति इति निश्चयं न ददाति।

कथायाः अन्ते भगवान् बुद्धः तं वञ्चकं वैद्यं देवदत्तेन सह अभिन्नम् अवदत्। यः उपायः एकदा सर्पं स्वकर्तुः प्रति प्रत्यावर्तयति स्म, सः एव प्रतिरूपः अद्यापि देवदत्तस्य तेषु सर्वेषु प्रयासेषु वर्तते यान् सः स्वद्वेष्ट्रे आचार्ये कृतवान्।

प्राचीना ग्रामकथा यत् संरक्षितवती, तत् कदापि एकस्य दुर्भाग्यवतः वैद्यस्य विषये नासीत्। तत् तु सरलं स्थायि च तथ्यम् आसीत् यत् निर्दोषं प्रति प्रवर्तितः अनर्थः लोके यदा सत्यम् एव मुक्तः भवति, तदा कस्यापि अभिप्रायम् अनुसरति न। यदा सः अन्ततः आघातं करोति, तदा यः समीपस्थः भवति तस्मिन् पतति, सः अपराधी षड्यन्त्रकारी वा अन्यः वा।

तस्मिन् दिने बोधिसत्त्वस्य स्वसुरक्षा एकस्मिन् लक्षणीये अभ्यासे अवलम्बते स्म। सः यत् हस्तः तस्य प्राणिनः विषये वस्तुतः सूचयति, तस्मिन् अधिकं विश्वसिति स्म, भूमितः एकः प्रौढः यत् दृढविश्वासेन वर्णितवान् तस्मात् बहु अधिकम्। वैद्यस्य वचने तस्य वृत्तेः गौरवम् आसीत्, तथापि सः शारिकापक्षिणं वर्णितवान्, यत्र बालकस्य अङ्गुलयः शीतलं शल्कम् अन्विष्य पूर्वमेव प्राप्नुवन्। अपरिचितस्य अधिकारात् स्वेन्द्रियेषु अधिकं विश्वासः एव तं विश्वासमूढतायां स्तब्धः न भूत्वा समये कर्मसु प्रवर्तयति स्म। यः वैद्यः स्वयोजनायां कदापि संदेहं न कृतवान्, सः तस्य छलस्य पूर्णं मूल्यं दत्तवान्, यत् सः निर्मितवान् किन्तु कदापि स्वयं सत्येन परीक्षितवान् न। सः अन्ते एव, अतिविलम्बेन, तम् एकं तथ्यम् अवगतवान् यत् भयभीतस्य बालकस्य स्वहस्तः पूर्वमेव निःशुल्कम् आविष्कृतवान्।