तित्तिरजातकम् (द्वितीयम्)

कौशाम्ब्याः समीपे बदरिकाविहारे भिक्षवः नूतनं नियमम् अङ्गीकृतवन्तः — यः भिक्षुः श्रामणेरेण सह निश्चितसंख्याधिकाः रात्रीः अविच्छिन्नं न वसेत्। अस्य नियमस्य भयात् कोऽपि भिक्षुः राहुलाय शय्यां सज्जीकर्तुं न सम्मतः अभवत्, यदा तस्य वारः समागतः। राहुलः पितरं, स्वाचार्यं सारिपुत्रं, कञ्चन ज्येष्ठं भिक्षुं वा अनुज्ञां न याचितवान्; सः मौनम् अवलम्ब्य तां रात्रिं बुद्धस्य स्वीयेन शौचगृहेण एव आश्रितवान्। यदा प्रातः बुद्धः अवगतवान् यत् तस्य पुत्रः कुत्र शयितः, यदा च अनभियोगेन दत्तम् अस्य उत्तरम् अश्रौषीत्, तदा सः सम्मिलितान् भिक्षून् प्रति अतिपुरातनीं जन्मकथाम् अकथयत् — तित्तिरजातकम्, पालित्रिपिटके जातकसंख्या ३१९ — तेन दर्शयितुं यत् राहुले इयं अनभियोगशीला संयमशक्तिः कियत् पुरातनी आसीत्।

ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः संसारं त्यक्त्वा हिमवतः अरण्येषु तपस्वीवत् निवसति स्म। तस्य आश्रमात् किञ्चिद् दूरे एकः व्याधः वन्यं तित्तिरं गृहीतवान्, यस्य स्वरः असाधारणतया स्पष्टः गम्भीरश्च गुल्मेषु दूरं श्रूयते स्म। तं हन्तुं स्थाने व्याधः तं पञ्जरे निरुध्य प्रलोभकपक्षिरूपेण शिक्षितवान्: पञ्जरम् उच्चे तृणे स्थापयित्वा स्वयं समीपे निगूढः प्रतीक्षते स्म यावत् तित्तिरः रौति। सहचरस्य आह्वानम् इति मत्वा अन्ये तित्तिराः समीपम् आगत्य तस्य जाले पतन्ति स्म। ऋतौ ऋतौ बद्धः सः पक्षी स्वजातीयान् तस्य स्वरस्य कारणेन म्रियमाणान् अपश्यत्, यं स्वरं दातुं सः कदापि नावृणोत्।

एषा चिन्ता तित्तिरं तथा पीडयति स्म यत् सः न भोक्तुं न विश्रमितुं च शक्नोति स्म: मम आह्वानेन मम बान्धवाः जालस्य समीपं नीयन्ते, एतेन स्वरेण यं मया न वृतं परं दातुं वारयितुं न शक्यते। किम् अयं दोषः मम अस्ति, अथवा केवलं तस्य यः जालम् अस्तारयत्? एकदा व्याधः मृगयाश्रान्तः तपस्विनः आश्रमस्य समीपे शयनं कृतवान्। अवसरं प्राप्य तित्तिरः मानुषवाचा तपस्विनं साक्षात् स्वप्रश्नं पृष्टवान्: किं तस्मिन् प्राणिनि दोषः लगति यः अन्यस्य मरणे अनिच्छया भागं गृह्णाति, यदा तस्य हृदये तन्मरणस्य कदापि इच्छा नासीत्?

तपस्वी तस्मिन् एव श्लोके उत्तरं ददौ, यं बुद्धः अधुना बदरिकविहारे भिक्षुभ्यः पुनः उक्तवान्: यदि हृदये कोऽपि दुष्टभावः हिंसाकर्मणि न प्रेरयति, तर्हि यः तस्य हानौ प्रत्यक्षतया भागं गृह्णाति सोऽपि तेन दोषेण न लिप्यते। महत् तु चेतना, सङ्कल्पः। यत् कर्म तस्य फले कामना विना कृतम्, तत् कर्तारं नैतिकं भारं न प्रयच्छति, यद्यपि तत् फलं तेन कर्मणा स्पष्टतया सम्बद्धं प्रतीयते। तित्तिरस्य आह्वानं तस्य बान्धवान् जालं प्रति आकृष्टवत्, परन्तु सः कदापि तेषां मरणम् अनिच्छत्; अतः तस्मिन् किमपि न लग्नम् यद् वोढव्यं स्यात्। एषैव शिक्षा बुद्धः पश्चात् अङ्गुत्तरनिकाये निब्बेधिकसूत्रे कथां विना एव प्रत्यक्षम् उक्तवान्: चेतनाहं भिक्खवे कम्मं वदामि — हे भिक्षवः, अहं चेतनां कर्म वदामि; चेतयित्वा हि कर्म कायेन वाचा मनसा वा करोति। यत् भारं वहति सा चेतना एव, न तु कारणफलशृङ्खला यां कर्म चालयति।

बुद्धः कथां तस्य सुदूरजन्मनः उभौ पात्रौ अभिज्ञाप्य समापयति स्म: तित्तिरस्य संशयं शमयन् वनतपस्वी स्वयं बुद्धः आसीत्, व्याकुलः सूक्ष्मान्तःकरणः तित्तिरश्च राहुलः आसीत्। ये भिक्षवः नूतनं नियमम् अकुर्वन्, ते बुद्धस्य स्वपुत्रः एतं नियमं शान्त्या अधिकारं विना च पालयिष्यति इति कदापि न अपेक्षन्त; ते इदानीम् अबुध्यन् यत् राहुलः कथम् अपवादं न याचितवान्। यत् मनः पूर्वं कर्म तत्पृष्ठस्थया चेतनया तोलयति स्म, न तु फलेन, तदेव अनेकेषु जन्मसु पश्चात् स्वस्य लघु अनभियोगशीलां शौचगृहे रात्रिं तेनैव मानदण्डेन परिमितवत्: कस्यापि अपकारः न कृतः, न कोऽपि नियमः भिन्नः, अतः न कोऽपि परिवादः, न च किमपि वोढव्यम्, केवलं शान्तः सन्तोषः अवशिष्टः।