สาลิยชาดก

ชาดกหมายเลข ๓๖๗ ในพระไตรปิฎกบาลี พระพุทธองค์ตรัสเล่าเกี่ยวกับความพยายามซ้ำแล้วซ้ำเล่าของพระเทวทัตที่จะปลงพระชนม์พระองค์ เพื่อแสดงให้เห็นว่าลักษณะของความอาฆาตที่หวนกลับไปสู่ผู้คิดนั้นมีมาช้านานเพียงใด พระองค์จึงทรงระลึกถึงเรื่องราวของหมอยาในหมู่บ้านในอดีตชาติ

ในอดีตชาตินั้น พระโพธิสัตว์เป็นเด็กชายในหมู่บ้านผู้เฉลียวฉลาด และในแถบเดียวกันนั้นมีหมอยาผู้ไม่ซื่อสัตย์ที่เร่ร่อนจากหมู่บ้านหนึ่งไปอีกหมู่บ้านหนึ่งเพื่อหาคนป่วย แต่กลับพบว่าทุกคนรอบตัวมีสุขภาพแข็งแรงดี ด้วยความคับแค้นและความโลภในรายได้ที่ตนมิได้ลงแรงหามา หมอยาจึงตัดสินใจสร้างความเจ็บป่วยขึ้นมา เพื่อที่ตนจะได้รับค่ารักษาในภายหลัง

ขณะเดินผ่านกลุ่มเด็กที่เล่นอยู่ใต้ต้นไม้ใหญ่ หมอยาสังเกตเห็นงูพิษนอนหลับอยู่ในโพรงไม้ โดยหัวของมันโผล่ออกมาในลักษณะที่สำหรับสายตาที่ไม่ระแวงอาจคล้ายนกได้ เมื่อเห็นโอกาส เขาจึงร้องบอกว่ามีนกเอี้ยงสวยกำลังนอนหลับอยู่ในโพรง และเร่งให้เด็ก ๆ ปีนขึ้นไปจับที่คออย่างรวดเร็ว

พระโพธิสัตว์ปีนขึ้นต้นไม้และคว้าสัตว์นั้นไว้ ทันทีที่มือของท่านกำแน่นรอบลำตัวที่ขดอยู่ซึ่งเย็นและมีเกล็ด ท่านก็รู้แจ้งว่าตนกำลังถือสิ่งใดอยู่แท้จริง แทนที่จะตกใจจนนิ่งงัน ท่านกลับลงมือทันที เหวี่ยงงูออกห่างจากร่างกายด้วยกำลังทั้งหมดที่ความกลัวอันฉับพลันจะรวบรวมได้

งูซึ่งหลุดจากมือของเด็กชายได้ลอยไปในอากาศ แล้วตกลงกลางคอและไหล่ของหมอยาผู้วางกับดักนั้นเอง งูที่ตกใจและโกรธจัดไม่ลังเลที่จะฝังเขี้ยวลงบนเนื้อที่อยู่ใกล้ที่สุด

เมื่อพิษแล่นไปทั่วร่าง หมอยาก็ทรุดลงพร้อมกับร้องลั่น และสิ้นใจในที่นั้นทันที ก่อนที่ใครจะทันคิดหาทางแก้พิษ ตนถูกทำลายจนสิ้นเชิงด้วยการหลอกลวงเดียวกันกับที่ตนคิดขึ้นเพื่อหลอกผู้อื่น

พระโพธิสัตว์ทรงพิจารณาเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น และทรงสังเกตว่า ผู้ใดขุดหลุมแห่งความอาฆาตให้ผู้ไร้เดียงสา ผู้นั้นย่อมตกลงไปในหลุมนั้นด้วยตนเองอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ กับดักที่ตั้งขึ้นเพื่อใช้มือของผู้อื่นหาผลประโยชน์ให้ตน ไม่มีหลักประกันว่าอันตรายของมันจะยังคงชี้ไปยังทิศทางที่ตั้งเป้าไว้แต่แรก

เมื่อจบเรื่อง พระพุทธองค์ทรงระบุว่าหมอยาผู้หลอกลวงนั้นคือพระเทวทัต อุบายเดียวกันที่เคยทำให้งูย้อนกลับไปหาผู้สร้างเอง ก็เป็นรูปแบบเดียวกันที่ยังคงหล่อหลอมความพยายามทุกครั้งของพระเทวทัตต่อพระอาจารย์ที่ท่านเกลียดชัง

สิ่งที่เรื่องเล่าพื้นบ้านโบราณรักษาไว้นั้น แท้จริงแล้วไม่ได้เป็นเรื่องของหมอยาผู้โชคร้ายเพียงคนเดียว แต่เป็นข้อเท็จจริงที่เรียบง่ายและยั่งยืนว่า อันตรายที่ถูกปล่อยออกไปต่อผู้ไร้เดียงสา เมื่อหลุดสู่โลกแล้วย่อมไม่เชื่อฟังเจตนาของผู้ใด เมื่อมันพุ่งเข้าใส่ในที่สุด มันจะตกลงบนผู้ที่อยู่ใกล้ที่สุด ไม่ว่าผู้นั้นจะเป็นผู้วางแผนที่มีความผิดหรือไม่ก็ตาม

ความปลอดภัยของพระโพธิสัตว์ในวันนั้นขึ้นอยู่กับนิสัยหนึ่งที่ควรสังเกต ท่านเชื่อสิ่งที่มือของท่านบอกเกี่ยวกับสัตว์ที่กำลังถืออยู่มากกว่าคำอธิบายที่มั่นใจของผู้ใหญ่คนหนึ่งซึ่งยืนอยู่บนพื้นด้านล่างมากนัก คำพูดของหมอมีน้ำหนักจากอาชีพของเขา แต่กลับอธิบายว่าเป็นนกเอี้ยง ทั้งที่นิ้วของเด็กชายได้สัมผัสเกล็ดเย็นเรียบร้อยแล้ว ความพร้อมของเด็กชายที่จะเชื่อประสาทสัมผัสของตนเองมากกว่าอำนาจของคนแปลกหน้า คือสิ่งที่ทำให้ท่านลงมือได้ทันเวลา แทนที่จะชะงักงันด้วยความสับสนที่เชื่อถือ หมอผู้ไม่เคยสงสัยแผนการของตนเลยสักครั้ง ต้องชดใช้เต็มจำนวนสำหรับการหลอกลวงที่เขาวางแผนไว้ แต่ไม่เคยทดสอบกับความจริงด้วยตนเองเลย เขาได้รู้เพียงตอนท้ายสุด และสายเกินไป ถึงข้อเท็จจริงเพียงข้อเดียวที่มือของเด็กชายผู้หวาดกลัวได้ค้นพบไว้โดยไม่ต้องเสียอะไรเลย