रोमकजातकम्

पालिपिटकस्य जातकसङ्ख्या २७७ इयं कथा भगवता बुद्धेन वेणुवने विहरता, देवदत्तस्य तस्य हननाय पुनः पुनः कृतान् प्रयासान् अधिकृत्य, उक्ता। देवदत्तस्य प्रयासाः भिक्षुषु प्रसिद्धाः आसन्: सः धनुर्धरान् प्रेषितवान्, शास्तुः उपरि शिलां लोठयितुम् अकरोत्, मार्गे च नालागिरिं हस्तिनं मोचितवान्। बुद्धः दर्शितवान् यत् देवदत्तः पूर्वमपि एकवारं कूटसाधुरूपेण अभिनयं कृतवान्, यः स्वस्मिन् विश्वसितेभ्यः अहितम् इच्छति स्म, तथा च तदा अपि सः यथा अधुना विफलः अभवत् तथैव विफलः अभवत्। गाथासु तपस्वी यं कपोतं सम्बोधयति, तस्य शब्दः रोमकः पक्षधारिणम् इत्यर्थः; कथा तस्य नाम तस्मात् सम्बोधनात् लभते, न कस्यचित् तापसनाम्नः।

यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, तदा बोधिसत्त्वः कपोतरूपेण जन्म लभ्य वने एकस्यां पर्वतगुहायां विशालेन झुण्डेन सह निवसति स्म। सीमान्तग्रामस्य समीपे एकः सदाचारी तपस्वी कुटीरं निर्माय स्वीयायाम् एव पर्वतगुहायां निवसति स्म। कपोतराजः नियमितं तं दर्शनाय गच्छति स्म, सार्थकम् उपदेशं च शृणोति स्म। एतस्यां सरलायां मैत्र्यां पक्षिणः अवगच्छन् यत् चीवरं कुटीरं वा किमपि प्रमाणं न भवति; महत्त्वं तपस्विनः आचारस्य आसीत्, यः दीर्घकालं सुष्ठु आसीत्।

दीर्घकालानन्तरं सः सदाचारी तपस्वी ततः प्रस्थितः, कूटतापसः च आश्रमम् अधिजगौ। कपोतराजः तस्य झुण्डश्च आगच्छन्तः नवागतं सादरम् अभिवादयन्ति स्म, दिवसे तस्य कुटीरपरितः अन्नं चिन्वन्ति स्म, सायं च गृहं प्रत्यावर्तन्ते स्म। सः कूटतापसः पञ्चाशद्वर्षेभ्यः अधिकं तत्र अतिष्ठत्, तस्य पक्षिभिः सह विश्वासः अभग्न इव प्रतीयते स्म।

एकस्मिन् दिने ग्रामवासिनः तपस्विने पक्वं कपोतमांसं दत्तवन्तः। तस्य स्वादः रोचितः, सः पृष्टवान् किम् इदम् इति, अपि च निश्चितवान् यत् आश्रमम् आगच्छतां कपोतानां कानिचन हनिष्यति।

सः तान् पक्तुं तण्डुलान्, घृतम्, दुग्धम्, जीरकं, मरीचं च सञ्चितवान्, स्वीयां यष्टिं वस्त्रस्य अन्तःकुञ्चिकासु निगूढवान्, कपोतानाम् आगमनं प्रतीक्षमाणः कुटीरद्वारि उपाविशत्।

कपोतराजः स्वझुण्डेन सह आगत्य तस्य दुष्टाभिप्रायं विज्ञातवान्। सः वायोः प्रतिकूलदिशि अवतीर्णः, तपस्विनः गन्धं गृहीतवान्, स्वसहचरान् च दूरे स्थातुम् अचेतयत्। झुण्डः दूरे एव अतिष्ठत्, भीतरं न प्राविशत्। तस्य पुरुषस्य बाह्यं रूपं न किमपि परिवर्तितवत्, एषः एव उपदेशः: कपोतानां राजा आश्रमस्य परिचितात् रूपात् अधिकं स्वकीये वास्तविक-संकटबोधे अवलम्बितवान्।

पक्षिणः दूरे एव स्थिताः इति दृष्ट्वा तपस्वी चाटुकारितां प्रयुक्तवान्। द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां सः कपोतान् स्मारितवान् यत् पञ्चाशद्वर्षेभ्यः अधिकं ते तस्य हस्ते आगच्छन्ति स्म, पृष्टवान् च किमर्थम् अधुना ते अन्यां पर्वतकन्दरां प्रति उत्पतन्ति, तं च न परिचिनन्ति इति। बोधिसत्त्वः एकेन श्लोकेन प्रत्यवदत्: यः तपस्वी ते जानन्ति स्म सः नायम्, पक्षिणः अपि ते न एव; अस्य मनः तेषां जातेः विरुद्धम् अस्ति, अतः ते भयभीताः। सः तं लाभार्थं जीवन् भ्रष्टः तपस्वी इति अभिहितवान्।

स्वकीयं भेदं विज्ञाय कूटतापसः कपोतराजं प्रति स्वयष्टिं प्राक्षिपत्, किन्तु सा चूकिता। बोधिसत्त्वः तस्य चूकनस्य उपहासम् अकरोत्, तथा च चेतितवान् यत् तादृशः पुरुषः चतुर्णां नरकाणाम् अपि अतिक्रमणे असमर्थः भविष्यति।

कपोतराजः धमकीं दत्तवान् यत् ग्रामवासिनः आहूय तं चौररूपेण बन्दीकारयिष्यति, ततः तं सद्यः पलायितुम् अवदत्। तपस्वी आश्रमे अधिककालं स्थातुं न शक्तवान्, वस्तुतः तेन अपक्रमणं कर्तव्यम् आसीत्।

बोधिसत्त्वस्य सावधानता यत् रक्षितवती, तत् वस्तुतः एकस्य तपस्विनः क्षुधायाः विषये नासीत्। तत् तस्मिन् विषये आसीत् यत् कियत् सम्पूर्णतया दशकानां प्रकटः संयमः अपि ढह्येत यदा गुप्ता तृष्णा भोगार्हं वस्तु प्राप्नोति। बाह्यप्रतिष्ठा कमपि न रक्षति, न पक्षिणं न ग्रामवासिनम्, यदा एषः पतनः आरब्धः भवति। कथायाः अन्ते बुद्धः पात्राणां परिचयं दत्तवान्: देवदत्तः कूटतापसः आसीत्, सारिपुत्रः सदाचारी तपस्वी आसीत्, स्वयं बुद्धः च कपोतराजः आसीत्।