द्वितीय-अनभिरतिजातकम्

श्रावस्त्याः कश्चन गृहस्थः बुद्धस्य समर्पितः उपासकः आसीत्, यः प्रायः प्रतिदिनं धर्मोपदेशं श्रोतुम् आगच्छति स्म; यावत् सप्ताष्टदिनानि तस्य कोऽपि सङ्केतः न दृष्टः। यदा सः अन्ततः प्रत्यागतः, तदा बुद्धेन पृष्टं यत् सः इतः दीर्घकालं किमर्थं दूरस्थः आसीत्। गृहस्थः स्वीकृतवान् यत् तस्य गृहं व्याकुलम् आसीत्: तेन ज्ञातं यत् तस्य पत्नी तस्मै अविश्वस्ता आसीत्, तस्य शोकः लज्जा च तं सर्वस्मात्, प्रियाद् धर्मोपदेशादपि, दूरं नीतवती। बुद्धेन उक्तं यत् एषः एव शोकः पूर्वं कस्मिंश्चित् दूरस्थे युगे एकं पतिपत्नीयुगलम् अपि आक्रान्तवान्, तथा च तत् व्रणः तदा एकयैव शिक्षया निरामयः अभवत्, यां सः अधुना पुनः कथयितुम् उद्यतः आसीत्।

तस्मिन् पूर्वे युगे, यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, तदा बोधिसत्त्वः जगद्विख्यातः आचार्यः आसीत्। तस्य एकः शिष्यः, गृहस्थवत्, अज्ञासीत् यत् तस्य स्वपत्नी तस्मै अविश्वस्ता आसीत्; एषा खोजः तं एतावत् आहतवती यत् सः अध्यापने उपस्थातुं त्यक्तवान्, आत्मानं संयन्तुं असमर्थः।

बोधिसत्त्वः शिष्यस्य अनुपस्थितिं दृष्ट्वा, तं अन्विष्य, कारणं ज्ञात्वा, न तं युवानं तस्य शोकाय निन्दितवान्, न च तं तुच्छं मत्वा निराकृतवान्। तस्य स्थाने सः एतादृशीं शिक्षां दत्तवान् या लज्जायाः विश्वासघातस्य च तां विशेषग्रन्थिं मोचयितुम् आशयिता आसीत्, यया शिष्यः बद्धः आसीत्। सः तम् अवदत् यत् कोऽपि अन्यस्य हृदये सत्यस्वामित्वं न धारयति, एषा दुर्बलता च बहूनां साधारणस्वभावस्य अंशः अस्ति। प्राज्ञः, सः अवदत्, एतादृश्यां दुर्बलतायां क्रोधेन दह्यमानः स्वयं न अवमानयति, यतः सा केवलं तस्य एकस्य वहनीया न, न च विचार्या अस्ति। सः एतां तानि वस्तूनि उपमितवान् याः स्वभावेनैव सर्वान् समानतया स्वागतं कुर्वन्ति: राजमार्गं, नदीं, सार्वजनिकं चत्वरं, पथिकानां विश्रामगृहम्। एवं पत्न्याः दुर्बलतया आहतः भवितुं, तेन उक्तम्, तस्याः कुतश्चित् एतादृशम् अपेक्षणं यत् एतादृशं साधारणं वस्तु कदापि प्रतिज्ञातुं न शक्नोति।

बोधिसत्त्वः स्वोपदेशम् एकस्यां गाथायां निबद्धवान्, या स्मृतौ तदा अपि स्थातुं योग्या आसीत् यदा तत् संभाषणं समाप्तम् आसीत्। राजमार्गाः, नद्यः, चत्वराणि, विश्रामगृहाणि च इव, ये सर्वान् तान् पथिकान् समानतया स्वागतं ददति, तथैव मानवस्वभावे प्राप्यमाणा दुर्बलता अस्ति, इति सः अवदत्। प्राज्ञाः कस्यचित् एकस्य दोषस्य कारणात् क्रोधं न गच्छन्ति, यः प्रकृतेः अस्ति, न तु कस्यचिदेकस्य। सः स्वशिष्यं विश्वासघातं शोभनं मन्तुं न अवदत्, न च कोऽपि व्रणः न लगितः इति नाटयितुम्। सः तं केवलं तां विशिष्टां रोषं त्यक्तुं प्रार्थितवान्, या तस्मिन् विश्वासात् उद्भवति यत् वस्तु अपहृतं जातम्, यत् वस्तुतः कदापि कस्यचिदेकस्य न आसीत्।

शिष्यः गाथां हृदि धृत्वा तं विद्वेषं त्यक्तवान्, यः तं अध्ययनात् निवारितवान्। सः पुनः स्वाचार्यस्य शिक्षासु स्थिरचित्तः प्रत्यागतः। कालान्तरे तस्याः पत्न्याः स्वयमेव ज्ञातं यत् तस्य पत्युः आचार्येण तस्याः आचरणविषये खुलेन उक्तम्, तस्य पतिना च तद् विषयः मौनेन न गोपितः, अपि तु खुलेन श्रुतः। ततः प्रभृति सा तां विश्वासघातिकताम् त्यक्तवती, यया हानिः जाता। कथायां परः संघर्षः, वचनग्रहणम्, अन्तिमचेतावनी च न दर्शिताः; सा केवलम् अभिलिखति यत् यदा व्रणः नामितः त्यक्तश्च, न तु पोषितः, तदा परिवारः स्वयमेव स्थिरतां पुनः प्राप्तवान्।

बुद्धः तस्मै गृहस्थाय, यः तस्य पुरतः उपविष्टः आसीत्, कथायाः पात्राणां परिचयं दत्त्वा उपदेशं समाप्तवान्। तस्मिन् दूरस्थे युगे यौ पतिपत्न्यौ आस्ताम्, तौ एव पुनः स्वपुरातनक्लेशेन सम्मिलितौ इति सः अवदत्। यः आचार्यः एकया गाथया शिष्यस्य शोकं शमितवान्, सः स्वयं बुद्ध एव पूर्वजन्मनि आसीत्। एषा कथा पालिपिटकस्य एकनिपाते जातकसंख्या ६५ इति अभिलिखिता अस्ति।

बोधिसत्त्वस्य उपदेशः शिष्यं कदापि न अपेक्षते स्म यत् सः यत् घटितं तत् न्यूनं मन्येत, अथवा यत् दुःखं अनुभवति तत्र उदासीनः दृश्येत। तस्य स्थाने शिक्षा एकस्य एकाकिनः निजस्य आघातस्य परितः फलकं विस्तृतवती: यत् शिष्यस्य स्वमूल्ये निर्णयः इव प्रतीतम्, तत् अनेकेषु साझायाः दुर्बलतायाः उदाहरणरूपेण पुनर्परिभाषितम्। एषा पुनर्परिभाषा आघातं पीडारहितं न करोति, किन्तु क्रोधेन अदग्धं सहनीयं करोति। अतएव कथायाः समाधानं शिष्यस्य मौनेन दुःखसहने न समाप्यते; तत् तस्य संयमस्य प्रत्यागमने अध्ययनस्य पुनरारम्भे च समाप्यते, यतः तस्य दुःखस्य गूढं विषं — व्यक्तिगतम् अपमानबोधः — तदा निर्गतं यदा सः स्वस्थितिं विशिष्टलज्जायाः स्थाने साझमानवदुर्बलतायाः अंशरूपेण अपश्यत्।

जातके आचार्यः पत्न्यै प्रत्यक्षं निर्देशं दत्तवान् इति कुत्रापि न दर्शितम्, न च शिष्यः तस्यै कोऽपि आग्रहं वा भयं वा दत्तवान्। परिवारे परिवर्तनं केवलं शिष्यस्य स्वक्रोधस्य शमनानन्तरमेव आगच्छति, यथा दाम्पत्यं स्वयं तदा न भवितुं शक्नोति स्म यदा तस्य एकः पक्षः अद्यापि दह्यमानः आसीत्। कथायाः सूक्ष्मः सङ्केतः अस्ति यत् आहते दाम्पत्ये अग्निः कदाचित् मूलाघातेन न, अपि तु पश्चात् पोषितविद्वेषेण अधिकतया प्रज्वलति; तस्य द्वितीयस्य अग्नेः — पोषितक्रोधस्य — त्यागेन एतादृशस्य संशोधनस्य अवकाशः सम्भवति, यत् कोऽपि विवादः बलात् उत्पादयितुं न शक्नोति स्म।