अनभिरतिजातकम्

श्रावस्त्याः एकः युवा ब्राह्मणः त्रयाणां वेदानां प्राचीनानां ब्राह्मणशास्त्राणां कण्ठस्थं ज्ञानं प्राप्तवान्, पवित्रान् मन्त्रान् च महता कौशलेन शिक्षितवान्। विवाहानन्तरं तस्य चित्तं गृहचिन्तया, धनेन, सम्पत्त्या, कुटुम्बेन च व्याप्तम् अभवत्, यावत् सः स्वकीयान् मन्त्रान् उचितक्रमेण पठितुमपि न शक्नोति स्म। अनया हान्या व्यथितः सः मार्गदर्शनाय बुद्धस्य समीपं गतः; बुद्धः तस्य क्लेशे अतिप्राचीनजन्मनः कस्यचित् घटनायाः प्रतिध्वनिम् अवगतवान्।

तस्मिन् पूर्वयुगे, यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, बोधिसत्त्वः प्रख्यातः आचार्यः आसीत्; तस्य शिष्यः प्रतिभावान् युवा ब्राह्मणः अपि तस्य निर्देशने पवित्रग्रन्थेषु पूर्णतां प्राप्तवान्। विवाहानन्तरं तस्य शिष्यस्य गृहकर्तव्यानि तथैव तस्य स्मृतिं प्रच्छादयामासुः, तस्य एकदा निर्दोषं वेदज्ञानं क्षीयितुं प्रारब्धम्।

आचार्यः व्याकुलं शिष्यं तत् सरः प्रति नीतवान्, यत् वन्यमहिषैः पदाक्रान्तं सत् गाढं पङ्किलं जलम् अभवत्; ततः तं पृष्टवान् यत् तस्मिन् जले किं प्रतिबिम्बितं पश्यति इति। शिष्यः उत्तरं दत्तवान् यत् किमपि न दृश्यते, यतः जलम् अतिक्षुब्धम् आविलं च आसीत्, न च कोऽपि प्रतिबिम्बः तत्र स्थातुं शक्नोति स्म।

ते उभौ सरः अवसीदति यावत् प्रतीक्षां कुरुतः स्म, यावत् पङ्कः अधः निमज्जति, जलं च पूर्णपारदर्शितां प्राप्नोति स्म। तदा क्षणपूर्वं सर्वथा अदृश्याः शङ्खाः, उपलाः, सिकताः, मत्स्यसमूहाश्च प्रकटिताः अभवन्। ततः आचार्यः अस्य परिवर्तनस्य प्रकाशितं तत्त्वं प्रति द्वे गाथे अभाषत। क्षुब्धे आविले सरसि यथा शङ्खान् उपलान् तत्र सञ्चरतः मत्स्यान् च न पश्यति कश्चित्, तथैव क्षुब्धे चित्ते आत्मनः परेषां च हितं न पश्यति। स्वच्छे अक्षुब्धे च सरसि यथा तत्रत्याः सर्वे प्राणिनः स्पष्टं प्रकाशन्ते, तथैव अक्षुब्धे चित्ते आत्मनः परेषां च हितं स्फुटं पश्यति।

क्षीयमाणस्मृतिं ब्राह्मणं प्रति समागतं दृष्ट्वा बुद्धः कथायाः पात्राणि अभिज्ञापयन् कथां समापयामास। सः अवदत्, तस्मिन् दूरभूते शिष्ये अयमेव ब्राह्मणः पूर्वजन्मनि आसीत्, सरः प्रदर्शयन् आचार्यः तु स्वयं बुद्धः एव आसीत्; इदं पालि-त्रिपिटकस्य खुद्दकनिकाये द्विनिपाते जातकसंख्या १८५ इति अभिलिखितम् अस्ति।

आचार्यः क्षुब्धं चित्तं स्पष्टतया न जानाति इति वाक्येन सरलतया व्याख्यातुम् अशक्ष्यत्। त्रीणि वेदानि प्रवीणः शिष्यः तत् तत्क्षणमेव अवगत्य सम्मन्येत। किन्तु आचार्यः तं वास्तविकं सरः प्रति नीतवान्, सर्वं निमज्जनप्रक्रियां स्वयमेव प्रतीक्षयितुं प्रेरितवान्। जलं प्रच्छादयन्तः पङ्काः, द्वयोः कस्यापि प्रयत्नं विना, स्वयमेव पूर्णनिर्मलतायां लीयमानान् तेन दृष्टाः। अयं बोधः शृणोत्येव न, किन्तु साक्षात् द्रष्टव्यः आसीत्। क्षोभं बुद्ध्या अवगतं मन्यमानं चित्तमपि, तस्यैव क्षोभस्य स्वान्तः कार्यकारित्वं न जानीयात्, यथा अस्य ब्राह्मणस्य पाण्डित्यं विवाहेन चित्ते क्षोभपूरणे सति स्मृतिक्षयं न निवारितवत्।

अस्मिन् उपदेशे शिष्यं गृहत्यागं कर्तुं वा, स्मृतिम् आच्छादयतां कर्तव्यानां प्रति द्वेषं कर्तुं वा न आदिशति। सरः कस्यचित् स्वभावतः दोषयुक्तस्य वस्तुनः कारणेन न आविलम् अभवत्; केवलं सर्वसाधारणेन क्षोभेन, यः प्रत्येकं सरः अन्ततः स्वयमेव अवसीदति। अस्य जातकस्य मौनसूचना एषा यत् गृहजीवनमेव कदापि बाधा नासीत्; बाधा तु तादृशं चित्तम् आसीत् यत् अद्यापि स्वक्षोभानाम् अवसादं स्वीकर्तुं न शिक्षितम्, यथा महिषेषु गतेषु पङ्कः अवसीदति। गृहजीवनमध्ये शान्तं चित्तं शिष्याय सदा लभ्यम् आसीत्, यथा आवृते पङ्के स्वच्छं जलं सदा विद्यते, केवलं क्षोभस्य गमनं प्रतीक्षमाणम्, इति उपदेशः सूचयति।

आचार्यस्य द्वे गाथे केवलं बलप्रदानाय एकमेव तत्त्वं द्विवारं न वदतः। ते तदेव सरः तस्य विरुद्धौ द्वौ अवस्थौ आश्रित्य वर्णयतः, येन शिष्यः केवलं परिणामं न अपितु सम्पूर्णं परिवर्तनक्रमं द्रष्टुं शक्नुयात्। प्रथमा गाथा क्षुब्धसरसः आवृतं सर्वं शङ्खान्, उपलान्, मत्स्यान् च नामतः निर्दिशति; हानिः एतावत् विशिष्टा यत् शिष्यः स्वकीयान् विस्मृतान् मन्त्रान् इति अभिजानीयात्। द्वितीया गाथा निश्चलसरसः प्रकाशितं सर्वं तानि एव लुप्तवस्तूनि प्रकटीकृत्य निर्दिशति, येन शिष्यस्य स्वच्छतायां पुनरागमनं यस्याः हानेः सः स्वयं अभिलक्षितवान्, तां सटीकतया परिमापयितुं शक्यते। आचार्यः शिष्यश्च उभौ अपि अस्पष्टं सुधारं न, अपितु क्षोभेन अपहृतस्य वस्तुनः सटीकं पुनर्लाभं प्रमाणयितुं शक्नुतः।