आरामदूसकजातकम्

क्षुद्रकनिकायस्य एकनिपातस्य जातकसंख्या 46 वानरैः सर्वथा न आरभ्यते, अपि तु कोसलग्रामं भिक्षार्थं गच्छन् बुद्धः स्वयमेव आरम्भः अस्ति। ग्रामभूस्वामी तं स्वविनोदोद्याने भोजनार्थं आमन्त्रितवान्। पश्चात् भिक्षवः भूमिं परितः दृष्ट्वा, अन्योद्यानात् भिन्नं, यत्र किमपि तरुणं हरितं च न वर्धते तादृशं क्षेत्रम् अपश्यन्। ते उद्यानपालकं कारणं अपृच्छन्, सः व्याख्यातवान् यत् तत्र तरुणपादपान् सिञ्चितुं नियुक्तः ग्रामयुवा, प्रत्येकं मूलं कियत् गाढं गतम् इति ज्ञातुं सर्वान् मूलतः उत्पाटितवान्, तदनुसारं च सिक्तवान्—तेन च प्रत्येकः पादपः मृतः। एतत् श्रुत्वा, बुद्धः भिक्षुभ्यः अकथयत् यत् तदेव युवा पूर्वं अतिप्राचीने जन्मनि एकं उद्यानं नाशितवान्, तेषां प्रार्थनया च तस्य प्राचीनस्य विनाशस्य कथां अकथयत्।

वाराणसीराजस्य ब्रह्मदत्तस्य शासनकाले, संगीतस्य आनन्दस्य च उत्सवः नगरे सर्वत्र घोषितः, राजस्य प्रधानोद्यानपालकः च तत्र भागं ग्रहीतुम् उत्सुकः आसीत्। राजविनोदवने निवसन्तः वानराणां समूहः, यं उद्यानपालकः दीर्घकालं स्वादुभक्ष्यैः दयया च उपचरितवान् आसीत्। वानरनायकं उपसर्पन्, उद्यानपालकः अवदत्: 'सुमित्राः, नगरं उत्सवं समाचरति अहं च तत्र गन्तुम् इच्छामि। मया अनुपस्थिते तरुणपादपान् सिञ्चिष्यथ किम्?' वानरराजः तत्क्षणं सम्मतवान्, स्वसमूहः एतत् कार्यं महता उद्यमेन सम्पादयिष्यति इति प्रतिज्ञातवान्। उद्यानपालकः चर्मजलकोशान् समर्पितवान् उत्सवं प्रति प्रस्थितवान्।

स्वप्रजाः संगृह्य वानरनायकः घोषितवान्: 'शृणुत, वानराः! जलं दुर्लभं मूल्यवत् च। वयं अनावश्यकमूलेषु एकमपि बिन्दुं न व्यर्थं कुर्याम। प्रत्येकं तरुणपादपं मूलतः उत्पाट्य तत् कियत् गाढं गतम् इति परीक्षयत। यदि मूलं गाढं, प्रभूतं जलं सिञ्चत; यदि मूलं स्वल्पं, केवलं किञ्चित् बिन्दून् सिञ्चत।' एतत् वानरेभ्यः विवेकपूर्णं अर्थव्यवस्थापनम् इव अश्रूयत, न तु तत् यत् वस्तुतः विनाशः एव आसीत्। स्वनायकस्य आदेशं श्रद्धया अनुसरन्तः, समूहः सिञ्चनात् पूर्वं मूलपरीक्षार्थं राजवने प्रत्येकं कोमलं वृक्षं उत्पाटितवान्, प्रत्येकं च उद्घाटितं कृत्वा, तं रक्षितुम् अभिप्रेतेन संरक्षणेन एव अर्धमृतं कृत्वा, यावत् प्रज्वलिते सूर्ये सम्पूर्णः उद्यानः शुष्कः मृतः च अभवत्।

वाराणस्याः विवेकी सज्जनः बोधिसत्त्वः तत्र गमनकाले दूरतः उद्यानकार्यम् इव दृश्यमानं किमपि कुर्वतः वानरान् अपश्यत्। समीपं गत्वा सः वनं पूर्वमेव नष्टं दृष्ट्वा, वृक्षं वृक्षं प्रति उत्पाट्य किमर्थं न केवलं स्थाने सिक्तवन्तः इति अपृच्छत्। वानराः स्वपूर्णतायां प्रत्यक्षेण गर्वेण उत्तरं दत्तवन्तः यत् ते केवलं स्वराजस्य स्वयम् आदेशं अनुसरन्तः आसन्: प्रत्येकस्य मूलस्य गाढतां निर्णीय किं जलं तत् योग्यम् इति निश्चयः। सदाशया एव एतत् उत्पादितवती—उद्यानं स्वयं रक्षकैः एव सर्वथा वस्त्रहीनीकृतम्।

उद्यमः उद्यानपालकस्य विश्वासे यथार्थस्नेहः च केवलं मूर्खत्वेन सम्पूर्णविनाशं प्रति नीतौ इति विचलितः, बोधिसत्त्वः केवलं मौनेन न अपगतवान्। सः तां गाथां अकथयत् यस्यार्थे एषा कथा स्मर्यते: 'ज्ञानं एव उद्यमं सफलत्वेन मुकुटयति, मूर्खाः स्वमूर्खत्वेन एव विघ्नीयन्ते—उद्यानवृक्षान् हतवन्तं वानरं पश्यत।' सः यं दोषं नामितवान् सः न आलस्यं न वा द्वेषः आसीत्; वानराः दृढं कर्म कृतवन्तः, सदुद्देशेन च। दोषः आसीत् यत् ते कदापि एकवारमपि स्वपद्धतिः तर्कसंगता किम् इति न अपृच्छन्, केवलं कियत् निष्ठया तत् सम्पादयेयुः इति चिन्तयन्।

वानरकथां समाप्य, बुद्धः आरम्भे भिक्षुभ्यः प्रतिज्ञातं सम्बन्धं पूर्णं कृतवान्: अस्मिन् जन्मनि भूस्वामिनः उद्यानं अधुना नाशितवान् ग्रामयुवा सः एव वानरराजः आसीत् यः बहुकालात् पूर्वं स्वसमूहं प्रत्येकं पादपं उत्पाटयितुम् आदिष्टवान्, प्राचीनकथायां च तत् मूर्खत्वं भर्त्सितवान् प्राज्ञः पुरुषः पूर्वजन्मनि बुद्धः स्वयमेव आसीत्। द्वयोः जन्मयोः पुनरावृत्तः दोषः अद्यापि सः एव दोषः अस्ति, सः तान् दर्शितवान्—उत्साहपूर्णं प्रयासं, सः प्रयासः साहाय्यं वा हानिं वा करोति इति ज्ञातुं समर्था प्रज्ञा, इति भ्रान्त्या समीकृत्य, यं भेदं कोऽपि सदाशयः स्वयमेव कदापि पूरयितुं न शक्नोति।