अण्डभूतजातकम् — द्यूतप्रपञ्चः प्रज्ञाविजयश्च

पालिपिटकान्तर्गतम् अण्डभूतजातकं बुद्धस्य पूर्वजन्मकथासु द्विषष्टितमं गण्यते। जेतवने एकाय भिक्षवे तत् कथितम्, यः स्वस्य पूर्वपरिचितायाः स्त्रियाः प्रति अभिलाषं त्यक्तुं न शक्नोतीति अङ्गीचकार। बुद्धः अवदत् यत् लोकात् कियत्यपि पूर्णतया पृथक्कृतेन जनेन कामः निरोद्धुं कदापि पर्याप्तः न अभवत्, तस्य कारणप्रदर्शनाय च सः आत्मनः अतीतजन्मनः इमां कथां प्राह।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः राज्ञ्याः पुत्रत्वेन जातः, कालेन च स्वयं राजा अभवत्। सः अक्षक्रीडायाम् अनुरक्तः आसीत्; यदा यदा सः पुरोहितेन सह क्रीडति स्म तदा तदा अक्षान् क्षिपन् एकं श्लोकं गायति स्म — यत् स्त्रियः अवसरं लब्ध्वा हृदये सदा अविश्वासिन्यो भवन्तीति। क्रीडायां क्रीडायां राज्ञः अक्षाः तस्यानुकूलाः पतन्ति स्म, पुरोहितश्च निरन्तरं पराजयते स्म।

पुनः पुनः पराजयेन, स्त्रीजातिविषये श्लोकस्य सूचितेन निर्णयेन च क्षतः पुरोहितः तं श्लोकं सम्यक् खण्डयितुं सङ्कल्पितवान्। सः नवजातां कन्याम् अलभत, बाल्यादेव सप्तभूमिके प्रासादे तां पालयामास, केवलाः स्त्रियः तस्याः परिचर्यायै अनुमन्यन्ते स्म। यदि एकापि कन्या एवंविधा पाल्येत यस्याः शीलं कस्मिन्नपि परीक्षायां न विचलेत, तर्हि राज्ञः श्लोकं निरुध्य अक्षक्रीडायां स्वभाग्यं परावर्तयितुं शक्नुयात् इति सः विश्वसिति स्म।

पुरोहितस्य गूढगृहस्य वार्ता अन्ततः राज्ञः समीपं प्राप्ता। राजा तत्क्षणमेव पुरोहितस्य अभिप्रायं बुबुधे, तां परीक्षितुं च निश्चितवान्। सः शान्त्युपायेन प्रवर्तयितुं निपुणं कञ्चन पुरुषं तस्य सुरक्षितगृहस्य समीपे वासयति स्म। सः तत्र लघु गन्धद्रव्यापणं स्थापयित्वा, कन्यायाः वृद्धायाः परिचारिकायाः विश्वासं क्रमशः अर्जयामास, स्वं चिरनष्टस्य पुत्रं वदन्।

परिचारिकायाः अनभिज्ञमैत्र्या स छद्मवेषः प्रार्थी क्रमशः एकान्तस्थां कन्यां प्रति, पुरोहितस्य प्राकाराः यत् अनुमन्तुं न निर्मिताः आसन् तस्मादपि समीपं गतः। वर्षाणां सावधानवासेन यत् निवारितुं निर्मितं तत् बलेन न, अपि तु सामान्यदयया धैर्येण च क्रमशः आकारं प्राप्नोत्। ततः पुरोहितेन यः शीलः पणे स्थापितः आसीत्, सः यत्र स विश्वसिति स्म तत्र न अवतिष्ठते स्म।

प्रार्थिनः भेटनानन्तरं कन्या पुरोहितस्य पुरतः प्रदर्शनाय लघु नृत्यं व्यवस्थितवती। तस्मिन् नृत्ये सा स्वस्य गुप्तसहचरं पुरः प्रेषयित्वा नयनबद्धस्य पुरोहितस्य बाहुं मृदु स्पर्शयामास — तत् पुरोहितेन अज्ञातं मूकं प्रमाणम्, यत् कश्चन तस्य सप्तभूमिकेन प्रासादेन अस्पृष्टं रक्षितुं निर्मितं तत् पूर्वमेव प्राप्तवान् इति।

यदा राजा पुरोहितं पुनः स्वपराजयविषये पृष्टवान्, तदा पुरोहितः पूर्णविश्वासेन उत्तरं दत्तवान् यत् तस्य संरक्षितां कन्या यथा संग्रहणदिने शुद्धा आसीत् तथैव अद्यापि शुद्धा अस्तीति। कन्या स्वयम् अग्निपरीक्षया विषयं निश्चेतुं प्रस्तावितवती — यत्र ज्वालानां पुरतः स्वकथनम् उच्चैः उद्घोष्य सा तस्य सत्यत्वं प्रमाणयिष्यति स्म।

अग्नेः पुरतः स्थित्वा सा घोषितवती यत् न कस्यापि पुरुषस्य हस्तः कदापि तां स्पृष्टवान्, यदि तस्याः हस्तं धृतवतः इदानीन्तनस्य हस्तस्य अतिरिक्तः। तस्मिन्नेव क्षणे तस्याः गुप्तः सहचरः अग्रे आगत्य तस्याः हस्तं गृहीतवान्; तेन तस्याः वचनानि शाब्दिकतया सत्यानि एव अवशिष्टानि, यद्यपि यथार्थं किम् अभवत् इति अवगच्छतां कृते पुरोहितस्य विश्वासः कियत् सर्वथा मिथ्यासिद्धः इति तानि अपि निर्दिशन्ति स्म।

कथां समाप्य बुद्धः तस्याः पात्राणां परिचयं प्रकाशितवान्: सः स्वयमेव वाराणस्याः राजा आसीत्, यः परीक्षायाः आरम्भं कृतवान् तां च यथा अपेक्षितं तथैव प्रवृत्तां दृष्टवान्।

एषा कथा क्लान्ताय भिक्षवे यत् प्रदत्तवती तत् न कस्याश्चित् स्त्रियाः चरित्रविषये निर्णयः आसीत्, अपि तु एकान्तस्य एव सीमाविषयिणी सरला सत्यता। अवसरस्य अभावेन एव रक्षितः शीलः अद्यापि शीलं नैव। तद्विपरीतं प्रमाणयितुं निर्मितं सप्तभूमिकं गृहं केवलं दर्शितवत् यत् प्राचीराः पर्याप्तकालेन शान्तकौशलेन प्रयुक्तायाः धैर्यस्य आकर्षणस्य समक्षं कियत् अल्पं कर्तुं शक्नुवन्ति। पुरोहितस्य पणः अक्षफलके न पराजितः, अपि तु यस्मिन् गृहे सः तं जेतुं निर्मितवान् तत्रैव पराजितः। राज्ञा यत् अवगतम् सः उपदेशः बुद्धेन इदानीं भिक्षवे यः प्रदत्तः, तेनैव समानः: चित्तस्य यथार्था स्थिरता अन्तः एव अर्जनीया, न तु कदापि परीक्षितं न जातम् इति सरलं तथ्यम् उधारीकर्तव्या।