लित्तजातकम्

पालिसङ्ग्रहे क्रमाङ्कः 91 इति अङ्कितं लिट्टजातकं जातकाट्ठकथायां (जातकानां सम्पूर्णं वृत्तान्तं सुरक्षन्ती पारम्परिकी पालिटीका) विद्यते; बुद्धेन जेतवने इदं कथितम्। तस्य विषयः वस्तूनां प्रमादपूर्णः उपयोगः आसीत्। परम्परा वदति यत् तस्मिन् काले बहवः भिक्षवः स्वचीवराणि अन्यदानानि च तेषां प्रयोजनं न विचार्य उपयुञ्जते स्म।

तद् दृष्ट्वा बुद्धः सावधानतायाः सद्गुणान् उपदिश्य प्रमादपूर्णस्य उपयोगस्य भयं दर्शितवान्। सः चतुःप्रत्ययानां — चीवरं, पिण्डपातः, शयनासनम्, भैषज्यं च — विषये नियमं स्थापितवान्। विचारशीलः भिक्षुः चीवरं स्पष्टप्रयोजनेन धारयति, अर्थात् शीतात् रक्षणार्थम्। समानः विचारः अन्येषु त्रिषु अपि प्रयोज्यः।

ततः बुद्धः अवदत् यत् प्रमादपूर्णः उपयोगः घातकं विषं गिलनमिव अस्ति। सः अधिकम् अवदत् यत् अतीते केचन जनाः अजानन्तः विषं पीत्वा यथासमयं तत्फलं अनुभूतवन्तः। एतैः वचनैः सः पूर्वजन्मनः कथाम् आरब्धवान्।

एकदा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः समृद्धे कुले जातः। वयःप्राप्तः सः पाशकक्रीडकः अभवत्। एकः वञ्चकः, यः क्रीडाः कपटेन जेतुं यतते स्म, तेन सह सः क्रीडति स्म, यस्य दुरभ्यासः आसीत्।

यदा सः जयति स्म, तदा सः सानन्दं क्रीडति स्म। यदा भाग्यं तस्य प्रतिकूलम् अभवत्, तदा सः एकम् अक्षं मुखे क्षिप्त्वा नष्टम् इति दर्शयति स्म। तेन क्रीडा समाप्ता, सः मूल्यं दत्त्वा विना गतवान्। बोधिसत्त्वः एतत् पुनः पुनः अवलोकितवान्।

बोधिसत्त्वः यत् क्रियते तत् अवगत्य विषयस्य परीक्षां कर्तुं निश्चितवान्। सः गृहं प्रति केचन अक्षान् नीत्वा तान् विषेण अलेपयत्। सः तान् सम्यक् शोषितवान् यथा ते सामान्याः एव दृश्येरन्। ततः सः तान् वञ्चकं प्रति नीत्वा द्यूतार्थम् आह्वयत्।

वञ्चकः अङ्गीकृतवान्, फलके विन्यस्तानि, क्रीडा आरब्धा। यदा सः पराजयम् आरभत, तदैव तेषु एकम् अक्षं मुखे क्षिप्तवान्। बोधिसत्त्वः तत् दृष्ट्वा शान्तं अवदत् यत् सः गिलतु, यतः सः शीघ्रम् एव जानीयात् यत् अक्षः वस्तुतः किम् आसीत्।

ततः बोधिसत्त्वः एकां गाथाम् उक्तवान्। तत्र सः अवदत् यत् वञ्चकः निर्भयं अक्षं गिलितवान्, तस्य गुप्तं ज्वलन्तं विषं न जानन्। सः तम् अवदत् यत् सः गिलतु, यतः शीघ्रम् एव सः अन्तः ज्वलिष्यति। एतानि वचनानि क्रोधजनिताः धमकीः न आसन्; अपि तु वञ्चकेन स्वयं आनीतस्य परिणामस्य सरलं कथनम् आसीत्।

बोधिसत्त्वस्य वचनानि अद्यापि प्रवर्तमानानि आसन्, तदैव विषं कार्यं कर्तुम् आरभत। वञ्चकः क्लान्तः अभवत्, नेत्रे परिवर्त्य वेदनया द्विधा भूत्वा भूमौ पतितः। तत्क्षणमेव बोधिसत्त्वः तस्य प्राणरक्षणं कर्तव्यम् इति मन्यते स्म। सः औषधीः मिश्रयित्वा वमनकारकं दत्तवान्, यावत् वञ्चकः वमितवान्। ततः सः घृतं मधुशर्करादिभिः द्रव्यैः सह पेयं दत्तवान्, येन सः स्वस्थः अभवत्।

स्वस्थः सति बोधिसत्त्वः तं पुनः एवं न कर्तुं आग्रहितवान्। सः तं अधिकं न दण्डितवान्। सः दानं कुर्वन् हितं साधयन् जीवितवान्, मरणानन्तरं च स्वकर्मानुसारं गतिं प्राप्तवान्।

स्वोपदेशं समाप्य बुद्धः अवदत् यत् वस्तूनाम् अविचारितः उपयोगः घातकविषस्य अविचारितग्रहणमिव अस्ति। ततः सः जन्म अभिज्ञातवान्, यत् सः स्वयं तस्मिन् काले विवेकी साधुश्च द्यूतकारः आसीत्। पालिटीका योजयति यत् वञ्चकः न अभिज्ञातः, यतः वर्तमानकाले अनुल्लिखिताः जनाः नामभिः न निर्दिश्यन्ते।

कथा द्विस्तरीयम् उपदेशं ददाति। बाह्यतः वञ्चकः स्वस्वभावेन विनष्टः दृश्यते, प्रज्ञावान् च क्रूरतां विना तं शोधयति। अन्तर्निहितरूपेण सा दैनन्दिनसंयमस्य विषये वदति। चीवरं, भोजनं, आश्रयः, औषधं च सामान्यानि वस्तूनि सन्ति; परं विचारं विना उपयुज्यमानानि तानि तृष्णां पोषयन्ति। बोधिसत्त्वः वञ्चकं शोधयति, बुद्धः भिक्षून् शोधयति — समानेन उपायेन: सः हानिं स्पष्टं दर्शयति, ततः प्रतिकारं प्रस्तौति।