अकाट्यविवेकजातकम्

भगवान् जेतवनविहारे श्रावस्तीसमीपे निवसन् जातकसंख्या १ इति — यथा जातकट्ठकथा अभिलिखति — इमां कथां कथितवान्। अस्याः प्रसङ्गः महान् गृहस्थोपासकः अनाथपिण्डिकः तस्य पञ्चशतं सुहृदः आसन्। ते अन्यगुरूणाम् अनुयायिनः आसन्, एकदा कोषाध्यक्षः तान् मालाभिः, सुगन्धैः, तैलेन, मधुना, वस्त्रैः च सम्पन्नान् विहारं नीतवान्।

भगवतः उपदेशं श्रुत्वा ते सुहृदः प्रेरिताः अभवन्। ते बुद्धं, धर्मं, सङ्घं च शरणं गतवन्तः, उदारतया दानं दत्तवन्तः, शीलानि च पालितवन्तः, साप्ताहिकान् उपवासदिवसान् अपि अनुष्ठितवन्तः। कियत्कालं यावत् ते अनाथपिण्डिकेन सह पुनःपुनः विहारम् आगच्छन्।

ततः भगवान् श्रावस्तीतः राजगृहं प्रति प्रस्थितवान्। तस्य गमनानन्तरमेव ते पञ्चशतं सुहृदः स्वीकृतं नूतनं विश्वासं त्यक्त्वा स्वपूर्वगुरून् प्रति प्रत्यागतवन्तः। सप्त-अष्टमासानन्तरं भगवान् पुनः जेतवनम् आगतः, अनाथपिण्डिकः च तान् एव सुहृदः तस्य समीपम् आनीतवान्।

कोषाध्यक्षः भगवते स्पष्टतया यत् घटितं तत् निवेदितवान्। भगवान् सुहृदः पृष्टवान् यत् किं सत्यं यत् ते त्रिशरणानि परित्यक्तवन्तः, तथा ते तत् गोपयितुं न शक्तवन्तः। ते स्वीकृतवन्तः यत् तत् सत्यम् आसीत्।

भगवान् तान् कठोरतया न तिरस्कृतवान्। सः अवदत् यत् सर्वेषु लोकेषु बुद्धं, धर्मं, सङ्घं च सदृशं किमपि नास्ति, तथा ये तेषु शरणं यान्ति ते दुर्गतौ न जायन्ते। सः उपदिशति स्म यत् बुद्धस्य, धर्मस्य, सङ्घस्य च निरन्तरं स्मरणं मुक्तिमार्गान् प्रति नयति।

ततः सः अवदत् यत् मिथ्याशरणं गृह्णन्तः जनाः नश्यन्ति, यथा पुरा अन्ये दानवाधिष्ठिते वने नष्टाः अभवन्। यः सत्यनिश्चितं शरणं धारयति, सः तस्मिन् एव स्थाने समृद्धिं प्राप्नोति। अनाथपिण्डिकः तं पुरातनीं कथां स्पष्टीकर्तुम् अयाचत, ततः बुद्धः प्रारभत।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः वणिक्कुले जन्म प्राप्तवान्। वयःप्राप्तः सः पञ्चशतैः भारवाहिभिः शकटैः सह यात्रां कृतवान्। तस्मिन्नेव नगरे अन्यः तरुणः वणिक् निवसति स्म, मूर्खः अल्पसम्पत्तिकः च, यस्य पञ्चशतं शकटानि तस्मिन्नेव मार्गे गन्तुं सज्जानि आसन्।

बोधिसत्त्वः अवलोकितवान् यत् एकस्मिन् मार्गे सहस्रं शकटानि काष्ठं, जलं, तृणं च अतिभारयन्ति। अतः सः अन्यं वणिजं पृष्टवान् यत् सः प्रथमं गन्तुम् इच्छति अथवा अन्ते। मूर्खः वणिक् प्रथमं गन्तुं चितवान्, यतः तेन मन्यते स्म यत् तेन अक्षतः मार्गः, नवीनं तृणं, न्याय्याः मूल्यानि च लप्स्यन्ते।

बोधिसत्त्वः अन्ते गन्तुं हृष्टः अभवत्, तस्य कारणानि च आसन्। अग्रगामिनः विषमं मार्गं समतलीकुर्वन्ति, तेषां वृषभाः जीर्णं कठोरं तृणं खादन्ति। तेषां पृष्ठतः नवीनानि मधुराणि अङ्कुराणि उद्भवन्ति। प्रथमेन सार्थेन खनिताः कूपाः तस्य स्वसार्थस्य पानार्थं सज्जाः भवन्ति, मूल्यानि च पूर्वमेव निश्चितानि भवन्ति।

अतः मूर्खः वणिक् अग्रे प्रस्थितवान्। गच्छन् सः षष्टियोजनविस्तृतं मरुभूमिं प्राप्तवान्, यत् निर्जलम् आसीत्, यत्र च राक्षसाः निवसन्ति स्म। बुद्धिमन्तः यात्रिकाः इव सः विशालान् कुम्भान् जलेन पूरितवान्, ततः तत्र प्रविष्टवान्।

यदा सार्थः मरुभूमेः मध्यं प्राप्तवान्, तदा तस्याः भूमेः अधिपतिः राक्षसः यात्रिकान् जलं त्याजयितुं निश्चितवान्, येन ते दुर्बलाः सन्तः तं भक्षितुं शक्नुयात्। स्वमायया सः श्वेतवृषभैः युक्तं सुन्दरं रथं निर्मितवान्।

सः द्वादशभिः परिचारकैः सह निर्गतवान्, सर्वे च भारीवर्षेण सिक्तानां राजानामिव वस्त्रधारिणः आसन्। तेषां केशवस्त्रे च जलबिन्दवः क्षरन्ति स्म। ते नीलकमलानां श्वेतकुमुदानां च मालाः धारयन्ति स्म, तेषां नालानि चर्वन्ति स्म। तेषां रथचक्राणि पङ्केन लिप्तानि आसन्।

वायुः सार्थं प्रति वहन् इति, मूर्खः वणिक् स्वयूथस्य अग्रे गच्छन् आसीत्। राक्षसः तं सौम्यतया अभिवादितवान् पार्श्वं च त्यक्तवान्। वणिक्, कमलानां पङ्कस्य च दर्शनेन, पृष्टवान् यत् किं मार्गे वृष्टिः अभवत् इति।

राक्षसः उत्तरं दत्तवान् यत् अग्रे गहने हरिते वनप्रदेशे निरन्तरं वर्षा भवति, सर्वाणि सरांसि च पूर्णानि सन्ति। सः अवदत् यत् अधुना जलवहनं व्यर्थम् इति। सः वणिजम् आदिशत् यत् सः स्वकुम्भान् भङ्क्त्वा लघुभारेण गच्छतु। मूर्खः वणिक् तं विश्वस्य सर्वान् कुम्भान् भञ्जितवान्, मुष्टिमात्रम् अपि जलं न रक्षितवान्।

शकटानि अग्रे गतानि, परं जलं न दृश्यते स्म। तृष्णा नरान् क्षीणयति स्म। सूर्यास्ते ते शकटेभ्यः वृषभान् मोचयित्वा चक्रेषु बद्धवन्तः, न पशूनां कृते जलं, न पाकार्थम् अन्नम्। रात्रौ राक्षसाः स्वनगरात् निर्गत्य क्षीणान् नरान् वृषभांश्च हतवन्तः। ते केवलम् अस्थीनि अवशेषितवन्तः, भारयुक्तानि शकटानि च अक्षतानि अतिष्ठन्। कथा समग्रं विनाशं मूर्खवणिजः दोषे स्थापयति।

बोधिसत्त्वः प्रायः षड्सप्ताहं प्रतीक्षित्वा ततः पञ्चशतैः शकटैः यथाशक्ति जलभारैः सह प्रस्थितवान्। मरुभूमेः प्रान्ते सः स्वपुरुषान् भेरीनादेन सङ्गृह्य द्वौ आदेशौ दत्तवान्: कोऽपि तस्य अनुज्ञां विना एकम् अञ्जलिमात्रम् अपि जलं न उपयोजयेत्; कोऽपि यत् पूर्वं न अखादत्, तादृशं पत्रं पुष्पं फलं वा अपृष्ट्वा न भक्षयेत्।

यदा राक्षसः तस्यैव वेषेण पुनः प्रत्यक्षः अभवत्, तदा बोधिसत्त्वः तं अभिज्ञातवान्। एषा निर्जला मरुभूमिः आसीत्, आगन्तुकस्य नेत्रे रक्तवर्णे, व्यवहारः आक्रामकः, छाया च नासीत्। बोधिसत्त्वः तं दूरीकृतवान्, अवदत् च यत् वणिजः यावत् न दृष्टं यत् अग्रे अधिकं जलं कुतः आगमिष्यति, तावत् स्वजलं न त्यजन्ति।

तस्य स्वपुरुषाः तु सुनिश्चिताः नासन्। ते अवदन् यत् ते पूर्वगामिनः कमलानि धारयन्ति स्म, जलबिन्दुभिः सिक्ताः च आसन्, तेषां शकटानि लघुकर्तुम् अनुरोधं च कृतवन्तः। बोधिसत्त्वः सार्थं स्थगितवान् तथा तान् पृष्टवान्।

कदापि एतस्मिन् मरुप्रदेशे सरोवरस्य श्रुतं वा? न। वृष्टेः वायुः कियद्दूरं वहति? एकं योजनं, परं कोऽपि तं अनुभूतवान् नासीत्। मेघशिखरं कियद्दूरात् दृश्यते, विद्युत् वा मेघगर्जनं वा कियद्दूरात् श्रूयते? तेषाम् एकोऽपि तादृशं न दृष्टवान्, न च श्रुतवान्। सः निष्कर्षम् अकरोत् यत् ते मानवाः न, राक्षसाः एव सन्ति, तथा सार्थम् एकबिन्दुमपि अनर्थकं अव्ययित्वा अग्रे गन्तुम् आदिशत्।

दिवसावसानात् पूर्वमेव ते मूर्खवणिजः पञ्चशतं शकटानि, तेषां परितः विकीर्णानि नरपशूनाम् अवशेषाः च प्राप्तवन्तः। बोधिसत्त्वः स्वशकटानि वर्तुलाकारेण स्थापयितुं आदिष्टवान्। सः पुरुषान् प्रातः एव भोजनं दत्तवान्, वृषभान् मध्ये स्थापयित्वा तेषां परितः पुरुषान् स्थापितवान्।

सः नेता च त्रियामासु खड्गधारिणः भूत्वा रात्रौ पहरान् दत्तवन्तः। प्रभाते सः परित्यक्तानां वस्तूनां श्रेष्ठानि स्वकीयानां स्थाने गृहीतवान्, गन्तव्यं प्राप्य द्विगुणं त्रिगुणं वा मूल्यं लब्धवान्। सः एकमपि पुरुषं न हारयित्वा वाराणसीं प्रत्यागतवान्।

वर्तमाने भगवान् अनाथपिण्डिकाय तस्य सुहृद्भ्यश्च पाठं प्रदत्तवान्। सः एकां गाथाम् उक्तवान्। तस्यां उक्तं यत् केचन एकं सुनिश्चितं सत्यं घोषितवन्तः, तथा मिथ्यातर्किकाः अन्यथा अवदन्; अतः प्राज्ञाः एतस्मात् शिक्षेरन्, सत्ये च दृढं तिष्ठेयुः।

ततः सः अवदत् यत् सत्येन आचरणं सुगतिषु, अन्ते च अर्हत्त्वे — जन्मपरम्परातः अन्तिमायाः मुक्तेः — नयति; असत्येन आचरणं तु चतुर्षु दुर्गतिषु — नरक, तिर्यक्, प्रेत, असुरयोनिषु — नयति। स्वोपदेशस्य अन्ते पञ्चशताः सुहृदः प्रथमे मार्गफले प्रतिष्ठिताः अभवन्, यत् पूर्णबोधिमार्गस्य चतुर्णां स्तरानां प्रथमम् आसीत्।

ततः बुद्धः जन्मनः परिचयं दत्तवान्। देवदत्तः तस्मिन् काले मूर्खः तरुणः वणिक् आसीत्, तस्य अनुयायिनः च तस्य वणिजः अनुयायिनः आसन्। बुद्धस्य अनुयायिनः प्रज्ञावतः वणिजः अनुयायिनः आसन्, तथा प्रज्ञावान् वणिक् स्वयं बुद्धः आसीत्।

जातकसंख्या १ मुख्यतया वणिग्यात्राविषये नास्ति। सः अपरीक्षितस्य दावस्य विषये अस्ति, यः जलवत् सान्त्वनकारी प्रतीयते। राक्षसः मूर्खवणिजि बलप्रयोगं न कृतवान्; सः केवलम् एकं सुखदं कथनं तस्मिन् क्षणे प्रस्तुतवान्, यदा तत् सुखदं कथनं मारकं आसीत्।

बोधिसत्त्वस्य सुरक्षा धैर्यात् तथा सरलानां परीक्षणीयानां प्रश्नानां पृच्छनात् आगता। सः कमलानां, पङ्कस्य, मधुरवाचः च विश्वासं न कृतवान्। सः यत् परीक्षितुं शक्नोति तस्मिन् विश्वसिति स्म, तथा यावत् अधिकं जलं दृष्टुं न शक्नोति तावत् स्वजलं धारयति स्म। एषा कथा सङ्ग्रहस्य आरम्भे किमर्थं स्थापिता, इति सुबोधम् अस्ति।