अकृतज्ञजातकम्

भगवान् जेतवने महादानिनम् अनाथपिण्डिकं सीमान्तप्रदेशस्य एकं वणिजं चाधिकृत्य इमां कथामकथयत्। पालिपिटके जातकसंख्या ९० तां पुरातनीं कथां लिखति, या घटितस्य व्याख्यायै उक्ता।

सीमान्तस्य एकः वणिक् श्रावस्त्यां अनाथपिण्डिकाय पञ्चशतशकटैः स्थानिकम् उत्पादं प्रेषितवान्, तस्य विनिमयं कर्तुम् अयाचत। द्वौ पुरुषौ कदापि न मिलितौ आस्ताम्; तौ स्वापणैः दूतैः च व्यवहरतः स्म।

अनाथपिण्डिकः सीमान्तवणिजः दूतान् आदरेण स्वीकृतवान्, तान् अवात्सीत्, आवश्यकताहेतोः धनं दत्तवान्, तेषां पण्यं च न्यायेन विनिमितवान्।

प्रत्युपकाररूपेण अनाथपिण्डिकः स्वस्य वस्तुभिः पञ्चशतशकटानि सीमां प्रति प्रेषितवान्। सीमान्तवणिक् स्वदूतान् शीतलतया प्रत्यगृह्णात्। सः उपहसितवान् यत् यः कोऽपि स्वयं 'अनाथपिण्डिकः' इति वक्तुं शक्नोति, सः उपहारं स्वीकृत्य तान् न आवासं न आतिथ्यं दत्त्वा विसृष्टवान्।

पश्चात् सीमान्तवणिक् श्रावस्तीं प्रति द्वितीयं सार्थं प्रेषितवान्। मध्यरात्रौ अनाथपिण्डिकस्य जनाः तस्मिन् सार्थे आक्रमणं कृतवन्तः, पुरुषाणां वस्त्राणि गृहीतवन्तः, वृषभान् चालितवन्तः, शकटानां चक्राणि च अपनीतवन्तः, येन यात्रिणः किमपि अविशिष्टं न प्राप्य स्थिताः।

अनाथपिण्डिकः समग्रं वृत्तान्तं भगवते न्यवेदयत्। बुद्धः अवदत् यत् सीमान्तवणिक् पूर्वमपि तादृशस्वभावः आसीत्, ततः अतीतस्य एकां कथाम् अकथयत्।

ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां शासति सति बोधिसत्त्वः धनिकः वणिक् आसीत्। तस्य अपि सीमायां एकः पत्रव्यवहारी वणिक् आसीत्, यं सः कदापि न अमिलत्; तथैव घटनाः समभवन्: सीमान्तवणिजः जनाः वाराणस्यां स्वागताः, बोधिसत्त्वस्य दूताः सीमायां प्रत्यावर्तिताः, द्वितीयः सार्थः आगमनमात्रेण लुण्ठितः।

यदा तस्य जनाः वृत्तान्तं न्यवेदयन्, तदा बोधिसत्त्वः अवदत् यत् एषा विपत्तिः सीमान्तवणिजः तया अकृतज्ञतया आगता यया सः स्वोपकारं न अस्वीकृतवान्। ततः सः समागतान् जनान् एकां गाथां शिक्षितवान्: यः पूर्वं यस्मै उपकारः कृतः स्यात् यः च तं न मन्यते, सः पश्चात् आवश्यकतायां कमपि सहायकं न प्राप्नोति।

टीका गाथायाः व्यापकं व्याख्यानं करोति। कृतः उपकारः कोऽपि कृपा, साहाय्यं, कर्तव्यं वा भवितुम् अर्हति, यत् एकः अन्यस्य कृते निर्वहति; यः तं न मन्यते सः तस्मिन् एव क्षणे आत्मानम् असहायं करोति यदा तस्य सहारस्य आवश्यकता भवति। बोधिसत्त्वः दानशीलः सत्कर्मपरायणः च वर्णितः, अतः सीमान्तवणिजः रूक्षता तस्य दृष्टौ तस्मै जनाय अन्यायः आसीत् यः उचितव्यवहारादतिरिच्य किमपि न याचितवान्। तस्य उपदेशः जनसमूहाय आसीत्, येन प्रत्येकः श्रोता स्वव्यवहारे इमं विषयं हृदि धारयेत्।

भगवान् उपदेशं पात्रपरिचयेन समापयामास: वर्तमानः सीमान्तवणिक् अतीतस्य सीमान्तवणिजः एव आसीत्, स्वयं बुद्धश्च वाराणस्या वणिक् आसीत्।

जातकः द्वितीयस्य सार्थस्य कठोरव्यवहारं न प्रशंसति; सः तं केवलं तस्य पुरुषस्य सरलं फलं अभिलिखति यः प्राप्तस्य स्वागतस्य प्रति किमपि न प्रत्यर्पितवान्। अस्य शिक्षा गाथायां स्थिता अस्ति: स्वीकृतः उपकारः मनुष्यं सहारयति, विस्मृतः उपकारः तं तदा एव एकाकिनं करोति यदा तस्य सहायस्य आवश्यकता अधिका भवति। बुद्धः अनाथपिण्डिकाय एकं दृष्टान्तं दत्तवान्, येन सः एतां अकृतज्ञतां केवलं स्वविरुद्धम् अन्यायं न, अपि तु मानवजीवने पुरातनीं प्रवृत्तिम् अवगच्छेत्।

कथायाः संरचनायां एका शान्ता शिक्षा अस्ति। अनाथपिण्डिकः, यः बुद्धस्य महान् गृहस्थसंरक्षकः इति ज्ञायते, यत् सर्वं कृतवान् यत् एकः उत्तमः पत्रव्यवहारी कर्तुम् अर्हति: येषु अपरिचितेषु सः कदापि न दृष्टवान्, तान् स्वागतं कृतवान्, आवासं दत्तवान्, न्यायेन च तैः व्यवहृतवान्। एतादृशी दया प्रत्यर्पणस्य विश्वासे आधारिता भवति, सीमान्तवणिक् प्रथमपरीक्षायामेव तं विश्वासं भङ्गितवान्। कथा श्रोतारं पश्यितुम् आह यत् उपकारस्य अस्वीकारस्य एकमेव कर्म कथं प्रसृत्य तं सद्भावं नाशयति, यस्मिन् दूरस्थः व्यापारः दूरस्था मैत्री च आश्रिता भवति। अत्र कृतज्ञता तत् मौनं सूत्रम् अस्ति, यत् अपरिचितान् दीर्घदूरेषु परस्परं विश्वसितुं योग्यान् कुर्यात्।