අකතඤ්ඤූ ජාතකය

ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේදී මෙම කථාව වදාළේ මහා දානපති අනාථපිණ්ඩික සිටාණන් ගැන සඳහන් කරමිනි. සිටාණන් වහන්සේ එක් වෙළෙඳ මිතුරෙකුට සමාන කරුණාවක් දැක්වූ නමුත්, පසුව තත්ත්වයන් වෙනස් වූ විට එම කරුණාවට ප්‍රතිඵලය වශයෙන් ඔහුට එම වෙළෙන්දාගෙන්ම කළගුණ නොදැක්වීම ලැබුණි. පාලි ත්‍රිපිටකයේ ජාතක අංක 90 මෙම නව කලකිරීම පැහැදිලි කිරීමට කියන ලද පුරාණ කථාව වාර්තා කරයි.

අතීතයේ බ්‍රහ්මදත්ත රජු බරණැස පාලනය කළ කාලයේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ නගරයේ ප්‍රධාන භාණ්ඩාගාරික සිටුවරයා වූහ. අතිමහත් ධනය, අවංකභාවය හා සමාජ ගෞරවය ඇති පුද්ගලයෙකි. දුරස් දේශසීමා ප්‍රදේශයකින් වෙළෙන්දෙක් ප්‍රාදේශීය නිෂ්පාදන පටවාගත් කරත්ත පන්සියයක වෙළඳ සාර්ථයක් සමඟ බරණැසට පැමිණියේය. මහා නගරයේ ඔහු කිසිවෙකු නොදත් අතර, ඔහුගේ භාණ්ඩ විකිණීමට උදව් කළ හැකි කිසිදු සම්බන්ධතාවයක් ඔහුට තිබුණේ නැත.

දේශසීමා වෙළෙන්දා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ හමුවට ගියේය. ස්වාභාවික ආචාරශීලී බව හා සද්භාවයෙන් පෙළඹුණු භාණ්ඩාගාරිකයා ඔහුට සුවපහසු නවාතැන් සපයා දුන්නේය. ඔහුගේ ගවයන්ට හා සේවකයන්ට ආහාර සපයා දුන්නේය. විශ්වාසදායී තොග වෙළෙන්දන් ඔහුට හඳුන්වා දුන්නේය. ගෙදර ආපසු යාමට පෙර ඔහුගේ සම්පූර්ණ භාණ්ඩ තොගය හොඳ ලාභයකට විකිණීමට උදව් කළේය.

ටික කලකට පසු බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තමන්ගේම විශ්වාසවන්ත සාර්ථවාහකයා යටතේ බරණැසේ වටිනා භාණ්ඩ, සියුම් රෙදි හා සීනි පටවන ලද කරත්ත පන්සියයක් සහිත තම සාර්ථය යැවූහ. දේශසීමා නගරයට ළඟා වූ සාර්ථවාහකයා බරණැසේදී වෙළෙන්දා දැක්වූ ආකාරයේම ආතිථ්‍යයක් හා සහයෝගයක් අපේක්ෂා කරමින් ඔහු සොයා ගියේය. එහෙත් වෙළෙන්දා සිනාසී, “මේ භාණ්ඩාගාරිකයා මට කවුද? ඔහුට මම කිසිදු ණයක් නැත. ඔබේ භාණ්ඩ ඇසුරුම් කරගෙන අන් අය මෙන් ඔබේම නවාතැන් වියදම ගෙවන්න” යැයි කීවේය.

සාර්ථවාහකයා භාණ්ඩ තනිවම විකුණා බරණැසට ආපසු ගොස් දේශසීමා වෙළෙන්දාගේ නින්දිත කෘතඥතා විරහිත බව වාර්තා කළේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සන්සුන්ව සිනාසී, කුඩා සිත් ඇත්තෝ කරුණාව ඉක්මනින් අමතක කරන බව නිරීක්ෂණය කළ සේක. තම සේවකයන්ට අපහාසයකට ප්‍රචණ්ඩත්වයෙන් කිසිදා පිළිතුරු නොදෙන ලෙස උපදෙස් දුන් සේක.

නොබෝ කලකට පසු දේශසීමා වෙළෙන්දා වටිනා දැව හා දේශසීමා භාණ්ඩ පටවාගත් කරත්ත පන්සියයක් සමඟ නැවත බරණැසට පැමිණියේය. අගනුවරින් තවත් ලාභයක් ලබා ගැනීමට ඔහු අපේක්ෂා කළේය. බෝධිසත්වයන්ගේ සාර්ථවාහකයා ඔහුගේ පැමිණීම දැනගෙන නගර දොරටුව වෙත පුද්ගලිකව ගොස් ඔහුව පිළිගත්තේය. ව්‍යාජ උණුසුමකින් ඔහුට සුබ පැතූ ඔහු, ප්‍රමුඛ ගැනුම්කරුවෙකු සොයා දීමට යෝජනා කළේය. වෙළෙන්දා ඔහුගේ සම්පූර්ණ භාණ්ඩ තොගය ආරක්ෂිත ගබඩාවලට බාර දීමට පොළඹවා ගත්තේය.

වෙළෙන්දා අවසානයේ තම භාණ්ඩවල මුදල ඉල්ලූ විට, සාර්ථවාහකයා පෙර දේශසීමා ගමනෙන් ඇති සෑම වියදමක්, සෑම කුලියක් හා සෑම ප්‍රමාද වූ ණයක්ම පොලිය සමඟ සම්පූර්ණයෙන් අඩු කරන තෙක් මුදල රඳවා තැබීය. වෙළෙන්දා නිහතමානී වූ අතර, දේශසීමාවේදී ඔහු දැක්වූ උඩඟුකම සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් විය.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඒ දඬුවම් ලද වෙළෙන්දාට කෙලින්ම අවවාද කළ සේක. දුෂ්කර අවස්ථාවක උපකාර ලබා ගෙන පසුව තත්ත්වයන් වෙනස් වූ විට තම උපකාරකයා ප්‍රතික්ෂේප කරන්නා, තම හස්තයෙන්ම තම සමෘද්ධිය විනාශ කර ගන්නේය යි වදාළ සේක. මිත්‍රත්වයත් වෙළඳාමත් සැබවින්ම පවතින්නේ කෘතඥතාව හා අන්‍යොන්‍ය ගෞරවය සැබවින්ම පෝෂණය වන තැනක පමණක් බවද වදාළ සේක.

බෝධිසත්වයන්ගේ ප්‍රතිචාරය සරල පළිගැනීමෙන් වෙන් කරන්නේ, වෙළෙන්දාගෙන් නීත්‍යානුකූලව ලැබිය යුතු දෙයට වඩා කිසිවක් ගෙන නොතිබීමයි. සාර්ථවාහකයා වෙළෙන්දා විසින්ම ගෙන පසුව මඟහරවා ගැනීමට උත්සාහ කළ නිශ්චිත ණයට වඩා කිසිදු දඬුවමක් ඉල්ලුවේ නැත. මෙම කථාවේ තියුණුම බව පැන නඟින්නේ කෘතඥ නොවූ මිනිසාට යොදන ලද කිසිදු ක්‍රූරකමකින් නොව, ඔහු සැමදාම ගෙවිය යුතු ණයේ සරල ගණිතයෙනි. ඔහුට එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට වඩාත්ම නොහැකි මොහොතේ එය සම්පූර්ණයෙන් අය කරන ලදී.

රාමු කථාව යෝජනා කරන්නේ, අනාථපිණ්ඩික සිටාණන් වැනි ප්‍රසිද්ධ දානශීලී පුද්ගලයෙකුට පවා පැරණි මිතුරෙකුගේ හදිසි ප්‍රතිචාර නොදැක්වීම නිසා සැබවින්ම තුවාල විය හැකි බවයි. භාණ්ඩාගාරිකයාගේ හා දේශසීමා වෙළෙන්දාගේ පුරාණ කථාව එම තුවාලයට සුදුසු ප්‍රතිකාර යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ තීරණය කළ සේක. අනුකම්පාව හරහා පමණක් සැනසීම දීමට වඩා, බුදුරජාණන් වහන්සේ අනාථපිණ්ඩික සිටාණන්ට පූර්වාදර්ශයක් දුන් සේක. මෙවැනි කෘතඥතා විරහිත බව මිනිස් ක්‍රියාවලියේ පැරණි හා නැවත නැවත සිදුවන රටාවකි. එය ඔහුට පමණක් ඉලක්ක කළ අද්විතීය විශ්වාසඝාතයක් නොවේ. බරණැසේ භාණ්ඩාගාරිකයා ද්වේෂය වෙනුවට ඉවසීමෙන් හා සාධාරණ ගිණුම්කරණයෙන් ප්‍රතිචාර දැක්වීමේ මාර්ගය සොයාගෙන තිබුණි.