जावसकुणजातकम्

पालि-त्रिपिटकस्य जातकसंख्या ३०८ बुद्धेन कृतघ्नतायाः विशेषं भयं दर्शयितुं कथिता, एकां प्राचीनां कथाम् आश्रित्य यस्य सिंहः पश्चात् तस्य स्वकीयेन कष्टप्रदेन शिष्येन देवदत्तेन सह अभिज्ञातः। कथा दर्शयति यत् सत्या करुणायाः एकमेव कर्म बदले किमपि न याचते, तथा स्वयं पूर्णं तिष्ठति, यद्यपि यस्य रक्षा कृता सः ऋणं स्वीकर्तुं न इच्छति।

हिमालयस्य वने एकः सिंहः क्षुधार्तेन अतिशीघ्रतया स्वशिकारं अदारयत्, यत् एका तीक्ष्णा अस्थिः तस्य स्वकीये कण्ठे तिर्यक् लग्ना, तस्य कोमलं अन्ननालीमांसं गभीरं विध्यत्। व्रणः इतः सूजितः यत् सः न जलं गिलितुं शक्नोति स्म न कमपि शिकारम्; दिनानि यावत् सः मौनया पीडया वने भ्रमति स्म, तस्य निवारणे असमर्थस्य मृत्योः प्रतीक्षमाणः।

बोधिसत्त्वः तस्मिन् एव वने कठफोडस्य रूपेण जन्म लब्धवान्। सः जवसकुणः इति कथायाः शीर्षके उक्तः, यः उपाधिः अस्ति, न व्यक्तिनाम; सः तेषां अपि प्राणिनां प्रति सद्भावनायाः कृते प्रसिद्धः आसीत् ये अन्यथा परिस्थित्या तं मृगयेरन्। पीडितस्य सिंहस्य उपरि शाखायां स्थितः सः तत्क्षणम् अपश्यत् यत् तस्य पुरतः स्थितः महान् हिंस्रः प्राणी मृत्योः सम्मुखः अस्ति, तथा सः संकोचं विना पृच्छति स्म यत् कया व्याधिः तं एतावत् न्यूनीकृतवती।

सिंहः श्वसन् अवदत् यत् तस्य कण्ठे अस्थि लग्नम् अस्ति, मृत्युः च समीपे अस्ति, तथा निराशया सः प्रतिज्ञां कृतवान् यत् यदि पक्षी तस्य प्राणान् रक्षेत् तर्हि सः तस्य हानिं न करिष्यति। कठफोडः जोखिमं स्पष्टम् अबुध्यत। अस्थिं प्राप्तुं तेन स्वशिरः तस्य एव जबडयोः मध्ये स्थापनीयम् आसीत्, यत् क्षणेन जीवितं नाशयितुं शक्नुयात् यदि सिंहस्य कण्ठः पीडया संकोचेत।

अविचार्य कर्म न कृत्वा कठफोडः प्रथमं दृढां हरितशाखां प्राप्य सिंहस्य ऊर्ध्वाधरयोः जबडयोः मध्ये तां स्थापितवान्, मुखं तथा उद्घाटितं धृतवान् यथा सिंहस्य शरीरेण गच्छन्त्या कयाचित् अपि पीडया सः न पिधातुं शक्नुयात्। केवलं तदा सः उद्घाटिते मुखे प्रविश्य कार्यम् आरब्धवान्, स्वया तीक्ष्णया चञ्च्वा रुद्धाम् अस्थिं तावत् कुट्टितवान् यावत् सा शिथिला भूत्वा यस्मात् कण्ठात् धृता आसीत् तस्मात् बहिः पतिता।

अस्थिः निर्गतायां कठफोडः सिंहस्य मुखद्वारं प्रत्यागत्य चञ्च्वा सहायिकां शाखां निरासयत्। सिंहः यया पीडया प्रायः अमार्यत तस्याः मुक्तः सन् स्वस्थः पूर्णः च उदतिष्ठत्। कठफोडः तस्मिन् क्षणे किमपि न अयाचत, केवलं तां पीडां निवर्तयितुं सन्तुष्टः यस्य निवारणस्य शक्तिः तस्य आसीत्।

कतिपयदिनानाम् अनन्तरं कठफोडः सिंहं नवहतं महिषं भक्षयन्तं दृष्टवान्। केवलम् इयं परीक्षितुम् इच्छन् यत् निराशया प्रतिज्ञाता कृतज्ञता आरामे अपि स्थास्यति वा न, सः सिंहाय तस्य कृतम् उपकारं स्मारितवान्, विनम्रतया च प्रत्युपकारस्वरूपम् एकम् अल्पम् उपकारं याचितवान्। सिंहः चर्वणं विरम्य रक्तिमदृशा पक्षिणम् अवलोकितवान्। सः गर्जन् अवदत् यत् कठफोडः स्वं भाग्यवान् मन्यताम् यत् सः सिंहस्य जबडयोः शिरः स्थापयित्वापि जीवितः निर्गतः। सः अवदत् यत् एषः एव तस्य सद्भावनायाः पर्याप्तः प्रमाणः अस्ति, तथा अधिकं किमपि देयं नास्ति।

कठफोडः न स्वपक्षं वादयति स्म, न सिंहस्य तिरस्कारे तं शपति स्म, इति जानन् यत् वस्तुतः कृतघ्नस्य सेवा शुष्कशिलायां बीजवपनसदृशी अस्ति, यः श्रमः यथा सावधानं क्रियते तथापि किमपि न फलति। सः केवलं शान्तं वनच्छायायाम् उत्थाय उड्डयत, न द्वेषं न प्रतिशोधेच्छां धारयन् तस्मिन् प्राणिनि प्रति यं सः एकदा स्वकीयं लघुजीवितम् अपि संकटे मुक्त्वा रक्षितवान्।

कथायाः अन्ते बुद्धः कृतघ्नं सिंहं देवदत्तेन सह, करुणामयं कठफोडं च स्वयं सह अभिज्ञातवान्। सत्या करुणा, सः उपदिष्टवान्, स्वप्रापकात् किमपि न याचते। कृतघ्नतायाः प्रति प्रज्ञावत्तमः प्रत्युत्तरः न कटुता न पुनः प्रार्थना, अपि तु सः एव शान्तः समभावः, यया कठफोडः अक्षतः अद्वेषी च उड्डीयत।