महानारदकस्सपजातकम्

पालिसङ्ग्रहे क्रमाङ्कः ५४४ इति निर्दिष्टं महानारदकस्सपजातकं जातकट्ठकथायां सुरक्षितम् अस्ति। एतत् महानिपातस्य दीर्घाणां जन्मकथानां मध्ये अन्यतमम् अस्ति। बुद्धः इदम् लट्ठिवनोद्याने उरुवेल-कस्सपस्य परिवर्तनसम्बद्धतया आख्यत्। तं तपस्विनं तस्य अनुयायिनश्च परिवर्त्य बुद्धः पूर्वतपस्विनां सहस्रभिक्षुभिः सह उद्यानम् आगतवान्।

मगधराजः बहुपरिवारेण सह आगत्य बुद्धं अभिवाद्य उपविष्टवान्। ब्राह्मणानां गृहस्थानां च मध्ये विवादः समुत्थितः— उरुवेल-कस्सपः महता श्रमणेन अधः आसीत् किं वा महान् श्रमणः उरुवेल-कस्सपस्य अधः? भगवान् दर्शयितुं निश्चितवान् यत् कस्सपः तस्य मार्गदर्शने आगतः अस्ति, ततः सः वृद्धं गाथायां प्रश्नं कृतवान् यत् सः स्वकीयम् पवित्राग्निं किमर्थं त्यक्तवान्। स्थविरः उत्तरं दत्तवान् यत् यज्ञाः केवलं रूपस्य, शब्दस्य, सुखस्य च विषये वदन्ति। ततः सभायाः याचनया बुद्धः अतीतस्य इमां कथाम् आख्यत्।

पुरा काले मिथिलायां विदेहराष्ट्रे अङ्गतिनामा धर्मनिष्ठः राजा आसीत्। तस्य प्रधानमहिष्यां रुजानाम्नी दुहिता जाता, या महागुणवती बालिका आसीत्, यया लक्षलक्षयुगेषु स्वस्य कामना समर्पिता आसीत्। राज्ञः अन्याः पत्न्यः सन्ततिहीनाः आसन्, राजा तु रुजां प्रगाढं प्रेम्णा पश्यति स्म। सः तस्यै प्रतिदिनं पुष्पाणि सूक्ष्मवस्त्राणि च प्रेषयति स्म, पक्षे पक्षे दानार्थं सहस्रमुद्राः च अददात्।

चतुर्मासस्य पूर्णिमायाः रात्रौ राजा त्रिभिः अमात्यैः सह गवाक्षे स्थितवान्। ते अलातः सेनापतिः, सुनामः, विजयः च आसन्। सः पृष्टवान् यत् एतादृशीं रमणीयां रात्रिं कथं यापयितव्यम्। अलातः अजितानां भूमीनां राजसत्तायाः अधीनीकरणाय अभियानं प्रस्तावितवान्। सुनामः भोजनं, गीतं, सङ्गीतं च प्रस्तावितवान्। विजयः उत्तरं दत्तवान् यत् सुखं सर्वदा समीपे एव अस्ति, ततः तेन परिवर्तनाय प्रस्तावितम् यत् शास्त्रज्ञं श्रमणं वा ब्राह्मणं वा सन्दर्शितव्यम्, यः तेषां संशयान् अपनयेत्। राजा एतं अन्तिमं प्रस्तावं रोचितवान्।

अलातः कस्सपवंशीयम् एकं नग्नं तपस्विनं गुणनाम्नं कथितवान्, यः मृगोद्याने निवसति स्म। राजा श्वेतरथेन निर्गत्य पदातिः तं समीपम् अगच्छत्। सः पृष्टवान् यत् मनुष्यः मातापित्रोः, गुरूणां, परिवारस्य, प्रजानां च प्रति कथम् आचरेत्, तथा केचित् स्वर्गं केचित् नरकं कथं गच्छन्ति। गुणः सत्यम् उत्तरं न दत्तवान्। सः उपदिष्टवान् यत् शुभाशुभकर्माणि फलं न ददति, परलोको नास्ति, प्राणिनः भाग्येन चाल्यन्ते, दानं च व्यर्थम् इति।

अलातः अवदत् यत् एतत् तस्य स्वकीयेन पूर्वजन्मस्मरणेन सहमतम्, यत् सः पूर्वजन्मनि व्याधः आसीत्, ततः सेनापतिवंशे जातः, कस्यापि क्लेशं विना। बीजकनाम्नः दासस्य, यः उपवासदिनानि पालयति स्म, रोदनम् आरब्धम्। सः स्मरति स्म यत् पूर्वजन्मनि सः सद्धर्मपरायणः दानशीलः आसीत्, ततः अधुना कठोरं जन्म प्राप्तवान्, ततः निष्कर्षं कृतवान् यत् सद्गुणः व्यर्थः। राजा गुणस्य दृष्टिं स्वीकृतवान्, प्रणामं विना निर्गतवान्, अमात्यान् च आज्ञापितवान् यत् सर्वे भोगाः व्यवस्थिताः भवन्तु, त्रयः च राज्ये न्यायं कुर्युः।

चतुर्दशे दिने रुजा सुशोभिता प्रासादं प्रविष्टा, परदिने भिक्षुभ्यः दानार्थं सहस्रमुद्राः याचितवती। राजा अवदत् यत् सा धनं व्यर्थयति, उपवासस्य पुण्यं च नास्ति। रुजा साहसेन स्नेहेन च उत्तरं दत्तवती। सा अवदत् यत् यः बालकान् अनुसरति सः स्वयं बालकः भवति, प्राज्ञः राजा एतादृशीं निम्नां दृष्टिं न प्राप्नुयात्। कर्माणि फलं ददत्येव, यथा नौका तदा एव निमज्जति यदा तस्याः भारः अतिशयेन वर्धते।

रुजा सुहृदां विषये अपि उक्तवती यत् मनुष्यः यान् अनुसरति तादृशः भवति। ततः सा अवदत् यत् सा सप्त पूर्वजन्मानि स्मरति। एकस्मिन् जन्मनि सा अपराधम् अकरोत्, तस्य फलरूपेण नरके दुःखभोगं पशुजन्मसु च क्लेशं प्राप्तवती, अन्यस्मिन् जन्मनि कृतं सत्कर्म पश्चात् स्वर्गे फलितम्। सा सप्त अन्यानि जन्मानि प्रतीक्षते, यत् पुरुषदेवत्वेन अन्तं गच्छेत्। सा पित्रे याचितवती यत् सः एतत् शृणुयात्, तथा नग्नात् पाषण्डिनः परिवर्त्य सत्सुहृदं प्रति गच्छेत्। राजा तस्याः मधुरैः वचनैः प्रसन्नः अभवत्, किन्तु स्वकीयां दृष्टिं न परित्यक्तवान्।

रुजा तं न परिवर्तयितुं शक्तवती। सा दशदिक्षु करौ सम्पुटितौ उत्थाप्य प्रार्थितवती यत् कश्चित् धर्मनिष्ठः श्रमणः, ब्राह्मणः, देवः वा आगत्य पितरं मिथ्यादृष्टेः परिवर्त्य आनयेत्। तत्कालीनः महाब्रह्मा बोधिसत्त्वः नारदः आसीत्। सः तस्याः प्रार्थनां दृष्ट्वा मन्यते स्म यत् तं विना अन्यः कोऽपि मिथ्याशिक्षां निवारयितुं न शक्नोति। सः सुवर्णवर्णः सुशोभितः तपस्विरूपं धारयित्वा राज्ञः पुरतः आकाशे स्थितवान्। राजा आसनात् अवरुह्य प्रणामं कृतवान्, ब्रह्मा च नारदकस्सप इति स्वनाम उक्तवान्— एषः पृष्ठकथायाः उरुवेल-कस्सपात् भिन्नः, यद्यपि नाम्ना समानः।

नारदः घोषितवान् यत् देवाः, पितरः, परलोकश्च सत्याः सन्ति। राजा परिहासतया अवदत् यत् सः अधुना पञ्चशतं मुद्राः दास्यति, यत् पश्चात् सहस्रं प्रत्यर्पयिष्यति। नारदः उत्तरं दत्तवान् यत् नरके वसन्तं प्रति कः ऋणं ददाति। ततः सः दुःखलोकान् वर्णितवान् ये मिथ्यादृष्टिमतां प्रतीक्षन्ते, गाथाभिः यत् राजानं तस्य निश्चयात् चालयेत्। भीतः राजा शरणं याचितवान् तथा शुद्धेः मार्गं च। नारदः पुराणान् धर्मिष्ठान् राजान् नाम्ना उक्तवान्, तथा शरीरं सद्गुणैः चालितरथेन उपमितवान्— समग्रस्य मार्गस्य एतत् चित्रम्। ततः सः राज्ञे सद्भिः सुहृद्भिः सह गन्तव्यम् इति उक्त्वा ब्रह्मलोकं प्रत्यावृत्तवान्।

भगवान् अवदत् यत् न केवलम् इदानीम्, अपि तु पूर्वमपि सः उरुवेल-कस्सपं परिवर्त्य तं बद्धं मिथ्यादृष्टिजालं छिन्नवान्। ततः सः जन्मवृत्तान्तं परिचितवान्। देवदत्तः अलातः, भद्दाजिः सुनामः, सारिपुत्तः विजयः, मोग्गल्लानः बीजकः, नग्नः तपस्वी गुणः तु सुनक्खत्तः इति आसन्। आनन्दः रुजा आसीत्, उरुवेल-कस्सपः राजा आसीत्। बोधिसत्त्वः महाब्रह्मा आसीत्।

जातकं दर्शयति यत् मिथ्यादृष्टिः कथं सुखश्रवणं लभते। राजा निःशुल्कं सिद्धान्तं प्राप्य सहर्षं स्वीकृतवान्। रुजा अन्यः कथनप्रकारः दर्शयति। सा पितरं न लज्जयति; सा स्वस्य स्मृतिं वदति, अनुसरणीयं चित्रं ददाति, ततः देवेभ्यः साहाय्यं याचते। ब्रह्मा सफलः भवति यतः सः प्रथमं राजानं यत्र स्थितः तत्र मिलति, ततः एव तं नयति। कथा राजानं सद्गुणे प्रत्यावर्तितं दर्शयति, तथा मार्गस्य सर्वाधिकस्पष्टसारेषु एकां रथोपमां स्थापयति।