कमपि न शोचन्तं गृहम्

गौतमबुद्धत्वप्राप्तेः पूर्वं बहुजन्मनां एकस्मिन् बोधिसत्त्वः ब्रह्मदत्तराज्ये वाराणसीद्वारात् बहिः ग्रामे ब्राह्मणकुले जातः। सः क्षेत्रकर्मणा स्वकुटुम्बं पालयति स्म। तस्य द्वे सन्तती आस्तां, पुत्रः पुत्री च। पुत्रे विवाहयोग्यं वयः प्राप्ते पिता समानकुलात् वधूम् आनीतवान्। एका दासी अपि कुलं प्रविष्टा, तेन संख्या षट् अभवत्: बोधिसत्त्वः, तस्य पत्नी, पुत्रः पुत्री च, पुत्रस्य पत्नी, दासी च।

ते सर्वे सुखेन स्नेहेन च सहजीवनं कृतवन्तः। पिता अन्येभ्यः पञ्चभ्यः एकमेव याचितवान्: ते स्वसामर्थ्यानुसारं दानं दद्युः, पर्वदिनान् पालयेयुः, शीलानि च रक्षेयुः। सर्वोपरि, ते निरन्तरं मृत्युचिन्तनं कुर्युः। सः तान् स्मारितवान् यत् अस्मादृशानां प्राणिनां मृत्युः निश्चितः, जीवनं च अनिश्चितम्। यत् किमपि विद्यते तत् अनित्यं क्षयशीलं च। इदं सत्यं, सः अवदत्, अपवादं विना तान् सर्वान् प्रति लागू भवति येषु ते स्नेहं धारयन्ति—स्वयमपि अन्तर्भावयन्। ते तस्य उपदेशं अङ्गीकृतवन्तः, मृत्युजागरूकता च प्रतिदिनं सम्मुखीकरणस्य तेषां वास्तविकः प्रकारः अभवत्, न तु भावहीनं पुनरुक्तं वचनम्।

एकदा पिता पुत्रं कर्षणार्थं क्षेत्रं नीतवान्। कर्मणि प्रवर्तमानयोः पुत्रः शुष्कं तृणं संचित्य प्रज्वालितवान्। समीपे वल्मीके सर्पः निवसति स्म, धूमेन तस्य नेत्रे दग्धे। क्रुद्धः सः स्वरन्ध्रात् निष्क्रम्य युवानं दष्टवान्। सः तत्क्षणमेव भूमौ पतित्वा मृतः अभवत्।

पुत्रं पतन्तं दृष्ट्वा पिता वृषभान् तत्रैव त्यक्त्वा तस्य समीपं गतवान्। सः तं मृतं एव प्राप्तवान्। सः शरीरं समीपस्थवृक्षमूलं नीत्वा स्थापितवान्, स्ववस्त्रेण च आच्छादितवान्। सः न रुरोद, न चुक्रोश। सः केवलं सदावत् चिन्तितवान् यत् यत् विनाशधर्मि तत् विनंक्ष्यति, सर्वाणि च संस्कृतवस्तूनि अनित्यानि। ततः सः पुनः कर्षणाय गतवान्।

एकः प्रतिवासी गृहगमनमार्गे तत् क्षेत्रं आगतवान्। पिता तं सन्देशं वहनीयं याचितवान्। कुलेन अधुना द्वयोः स्थाने एकस्यैव अर्थे भोजनं सज्जीकरणीयम् इति सः अवदत्। अद्यपर्यन्तं दासी एव मध्याह्नभोजनं क्षेत्रं प्रति आनयति स्म। अद्य, सः अवदत्, गृहस्य चतस्रः स्त्रियः शुद्धवस्त्रैः सज्जिताः हस्ते सुगन्धिद्रव्यं पुष्पाणि च धारयन्त्यः सहागच्छेयुः। इदं न किमपि न जातम् इव अनुवर्तनाय आदेशः आसीत्। क्षतिं नामं अनुक्त्वा, तत् अन्त्येष्टिसंस्कारसज्जायाः आदेशः आसीत्।

यदा प्रतिवासी सन्देशं अर्पितवान्, माता पृष्टवती कः तं प्रेषितवान् इति। स्वपतितः आगतः इति श्रुत्वा सा तत्क्षणम् अवगतवती यत् तस्याः पुत्रः मृतः। तथापि सा कम्पितापि न अभवत्। सा श्वेतवस्त्राणि धारयित्वा सुगन्धिद्रव्यं पुष्पाणि च गृहीत्वा कुलस्य शेषैः सह क्षेत्रं प्रति गतवती। तेषु कोऽपि अश्रु न पातितवान्, शोकेन न चुक्रोश। पित्रा तत् एकमात्रं सज्जितं भोजनं भुक्ते, कुटुम्बं काष्ठं संचित्य युवानस्य शरीरं चितायां आरोपितवत्। ते सुगन्धिद्रव्यपुष्पाणां उपहारान् दत्तवन्तः, प्रज्वालितवन्तः च। एतस्मिन् सर्वे कोऽपि न अरोदत्। तेषु प्रत्येकः स्वमनः तस्मिन्नेव सत्ये स्थिरं धारितवान् यत् पिता वर्षाणि यावत् तान् उपदिष्टवान्।

तेषां सामूहिकसद्गुणस्य बलं तादृशम् आसीत् यत् तेन देवराजस्य शक्रस्य सिंहासनं तप्तम् अभवत्। इदं तापं पृथिव्यां कस्यचित् महतः सुकृतात् उद्भवति इति ज्ञात्वा शक्रः अधः गत्वा अनुमोदनध्वनिं कृत्वा तेषां गृहं धनेन पूरयितुं निश्चितवान्। सः अवतीर्णः ज्वलन्तीं चितां समीपं स्थितवान्, तान् च किं कुर्वन्ति इति अपृच्छत्।

"वयं कस्यचित् मनुष्यस्य शरीरं दहामः, भगवन्" ते उक्तवन्तः। शक्रः अधिकं अपृच्छत्। सः प्रथमं सूचितवान् यत् इदं हतं कश्चित् पशुः भवेत्, पुनः यत् कश्चित् शत्रुः भवेत्—स्वप्रश्नैः परीक्षमाणः यत् तेषां शान्तता प्रज्ञा वा केवलं उदासीनता वा। पिता स्पष्टम् उक्तवान् यत् इदं तेषां स्वकीयः सत्यपुत्रः, अतिप्रियः, न च कोऽपि शत्रुः। "तदा कुतः न रोदथ?" शक्रः अपृच्छत्। पिता उक्तवान् यत् सर्वे प्राणिनः एकदा तं मार्गं गमिष्यन्ति यं गन्तुं ते सदैव बद्धाः आसन्, कोऽपि शोकः च मृतं स्पृशितुं वा पुनः आहूतुं न शक्नोति।

शक्रः एकेन उत्तरेण न तुष्टः। सः प्रतिव्यक्ति कुलस्य प्रत्येकं सदस्यं क्रमेण अपृच्छत्। माता तं अवदत् यत् सा पुत्रं दशमासान् गर्भे धारितवती स्तनेन च पोषितवती। तथापि, सा अवदत्, सः अनाहूतः एव जगति आगतः अधुना च अनाहूतः एव गतः, अतः अत्र रोदनीयं किमपि नास्ति। भगिनी अवदत् यत् रोदनं उपवासश्च किमपि न परिवर्तयिष्यति, केवलं शेषं शोकाकुलं कुटुम्बं अधिकं दुःखितं करिष्यति।

पुत्रस्य विधवा मृतस्य शोकं चन्द्रार्थं रुदन्तं बालकेन समां कृतवती—तादृशी लालसा या कदापि तृप्ता न भवेत्, अतः त्यक्तव्या एव श्रेया। कुलस्य दासी अपि, यस्याः न्यूनतमा धीरता अपेक्षिता आसीत्, युवानस्य तस्यां दयालुतां स्नेहेन उक्तवती। अधुना तस्य शोकः, सा अवदत्, भग्नं मृण्मयपात्रं संयोजयितुं प्रयासवत् निष्फलः भविष्यति। प्रत्येकः एतेषां दत्तं सूत्रं पुनरुक्त्वा न, अपि तु स्वशब्दैः, स्वसम्बन्धात् नष्टेन सह, तदेव अवबोधं व्यक्तीकृतवान्।

तेषां प्रज्ञायाः गभीरतया निरन्तरतया च प्रभावितः—विद्वत्पितृतः आरभ्य विनीतदासीपर्यन्तम्—शक्रः स्वसत्यपरिचयं प्रकटितवान्। सः तान् अवदत् यत् ते पुनः कदापि स्वहस्तैः श्रमं न करिष्यन्ति। सः तेषां गृहं सप्तरत्नैः प्रचुरं पूरितवान्, दानं निरन्तरं दातुं, शीलानि रक्षितुं, पर्वदिनान् च पालयितुं तान् प्रोत्साहितवान्। ततः सः प्रस्थितवान्।

बुद्धः इमां कथां जेतवने श्रावस्त्याः कस्मैचित् भूस्वामिने कथितवान्, यः स्वमृतपुत्रार्थं शोकं त्यक्तुं न शक्नोति स्म। उपदेशसमाप्तौ सः भूस्वामी प्रथममार्गस्य फलं प्राप्तवान् इति कथ्यते। बुद्धः ततः पूर्वजन्मसम्बन्धान् नामितवान्। कुलस्य दासी, सः अवदत्, खुज्जुत्तराया पूर्वजन्म आसीत्। पुत्री उप्पलवण्णा आसीत्, पुत्रः राहुलः आसीत्, माता खेमा आसीत्, ब्राह्मणपिता च स्वयं बुद्धः आसीत्। यत् उपदेशं सः निष्कर्षितवान् तत् सरलम् आसीत्: मृत्योः सम्मुखं समता, वास्तविकचिन्तनेन न तु केवलं निर्बोधतया संवर्धिता, व्यक्तिं क्षतिं नष्टं न भूत्वा सम्मुखीकरणं अनुमन्यते।

इयं कथा पालित्रिपिटकस्य खुद्दकनिकाये, जातकग्रन्थस्य पञ्चकनिपाते—पञ्चमग्रन्थे, यत्र जातकानि ३५१ तः ३७५ पर्यन्तं संगृहीतानि—उरगजातकम् इति संख्या ३५४ रूपेण रक्षिता। तस्याः नव श्लोकाः (पितृणा उक्तः एकः श्लोकः, मातृभगिनीपुत्रविधवादासीभिः प्रत्येकं द्वौ) कथायाः प्रामाणिकः भागः; परिवेष्टिता गद्यं पुरातनटीकातः आगच्छति। अत्र उद्धृतः आश्रितः च आङ्ग्लानुवादः एच्. टी. फ्रान्सिस्, आर्. ए. नील् च द्वारा कृतः, "द जातक," तृतीयखण्डात्, ई. बी. काउएल् द्वारा पालिटेक्स्टसोसाइटीयर्थं सम्पादितात् (१८९७), sacred-texts.com इत्यत्र रक्षितात्। तस्याः समापनपद्यम्—"No friend's lament can touch the ashes of the dead: why should I grieve? He fares the way he had to tread"—प्रत्येकोत्तरानन्तरं पुनरावर्तते, पितुः च प्रारम्भिकं बिम्बं यत् मनुष्यः स्वमर्त्यदेहं त्यजति "e'en as a snake is wont its worn-out slough to cast" इव, पुरातनतरस्य सुत्तनिपातस्य उरगसुत्तस्य सह तादृशं सामीप्येन प्रतिध्वनति यत् इयं समानता निश्चयेन सप्रयोजना, न आकस्मिकी।