निमिजातकम्

निमिजातकं पालिसङ्ग्रहे सङ्ख्या ५४१ इति लिखितं, जातकट्ठकथायां च संस्थापितं, दीर्घेषु महानिपातजातकेषु गण्यते। भगवान् बुद्धः इदं मिथिलायाः समीपे मखादेवस्य आम्रोद्याने निवसन् अकथयत्। एकस्मिन् सायंकाले सः भिक्षुगणेन सह तत्र भ्रमन् आसीत्, यदा सः एकं रमणीयं स्थानं दृष्ट्वा मुखे स्मितं प्रकाशितवान्।

आयुष्मान् आनन्दः यदा पृष्टवान् यत् सः किमर्थं स्मितवान्, तदा बुद्धः उत्तरं दत्तवान् यत् सः पूर्वकाले मखादेवस्य राज्ञः समये तस्मिन् एव स्थाने गभीरे ध्याने निवसितवान्। ततः आनन्दस्य प्रार्थनया सः दत्ते आसने उपविश्य अतीतस्य कथां अकथयत्। एषा जन्मकथा दीर्घा अस्ति, अत्र श्लोकशः न, अपि तु सारांशरूपेण प्रस्तुता अस्ति।

विदेहराज्ये मिथिलायां राजा मखादेवः प्रथमं श्वेतकेशं दृष्ट्वा ग्रामं स्वनापिताय दत्त्वा पुत्रं राजानं कृत्वा आम्रोद्याने तापसः अभवत्। तस्य पुत्रः तथैव अकरोत्, तथा प्रत्येकः परवर्ती राजकुमारः चतुरशीतिसहस्राणि न्यूनद्वयं यावत् तथैव कृतवान्। प्रत्येकः श्वेतकेशं दृष्ट्वा तस्मिन् एव उद्याने तपस्वीजीवनं गृहीत्वा ब्रह्मलोके पुनर्जन्म प्राप्तवान्।

मखादेवः ब्रह्मलोके स्थितः स्वकुलं प्रति अधः दृष्ट्वा हर्षितः अभवत्। सः विचारितवान् यत् निर्वाणम् अधुना आगमिष्यति वा, परं दृष्ट्वा ज्ञातवान् यत् न आगमिष्यति, ततः स्वयं कुलपरम्परां पूर्णं कर्तुं निश्चितवान्। सः मिथिलायां राज्ञः पत्न्याः गर्भे अवतीर्णः। तस्य जन्मसमये ज्योतिषिणः अवदन् यत् बालकः कुलं पूरयितुम् जातः अस्ति, अतः राजा तस्य नाम ‘नेमिः’ अर्थात् रथचक्रस्य नेमिः इति अकरोत्। एतत् नाम ‘निमिः’ इति अपि उच्यते।

बाल्यात् एव बालकः दानं, शीलं, उपोसथव्रतं च प्रीतवान्। यदा पिता तपस्वीजीवनं स्वीकृतवान्, तदा निमिः राजा अभवत्। सः नगरस्य चतुर्षु द्वारेषु एकैकम्, नगरमध्ये च एकम्, इति पञ्च दानशालाः निर्मितवान्। प्रत्येकस्यां प्रतिदिनं शतसहस्रं मुद्राः दत्तवान्। सः पञ्चशीलानि पालितवान्, चन्द्रदिवसेषु उपोसथं आचरितवान्, प्रजाः दानार्थं सत्कर्मार्थं च प्रेरितवान्।

तस्य बहवः प्रजाः देवलोके जाताः, देवाः च त्रयस्त्रिंशत्-सभायां तस्य स्तुतिं गायन्ति स्म। तदा राज्ञः चित्ते एकः विचारः उदपद्यत—किं अधिकफलदम्, ब्रह्मचर्यं वा दानं वा? तस्मिन् क्षणे शक्रस्य सिंहासनम् उष्णम् अभवत्। शक्रः राज्ञः विचारं दृष्ट्वा तस्य उत्तरं दातुम् आगतः। सः प्रासादं प्रकाशेन पूरितवान्, राज्ञः कक्षे दीप्यमानः स्थितः।

शक्रः स्वपरिचयं दत्त्वा निमिं यत् इच्छति तत् पृच्छितुम् आमन्त्रितवान्। निमिः पृष्टवान् यत् ब्रह्मचर्यं वा दानं वा अधिकं फलं ददाति। शक्रः उत्तरं दत्तवान् यत् ब्रह्मचर्यं बहु अधिकं फलदम् अस्ति। अतीते महाराजाः स्वयज्ञैः अपि प्रेतलोकात् परं न गतवन्तः, परं ब्रह्मचर्यपालकाः तस्मात् परं गतवन्तः। तथापि सः अवदत् यत् द्वे अपि महापुरुषाणां चिन्तने स्तः, निमिः उभयोः सावधानः तिष्ठेत्, दानं शीलं च अनुसरन्।

देवलोकं प्रत्यागत्य शक्रः यत् अभवत् तत् देवेभ्यः निवेदितवान्। ते स्वगुरुं राजानं द्रष्टुम् अभिलषन्ति स्म, अतः शक्रः स्वसारथिं मातलिं मिथिलां प्रेषितवान्। पूर्णिमारात्र्यां रथः द्वितीयचन्द्र इव प्रकटितः, जनाः विस्मिताः अभवन्। मातलिः द्वौ मार्गौ प्रस्तावितवान्, एकः दुष्टानाम्, अपरः सज्जनानाम्। निमिः उभौ अपि द्रष्टुं इच्छति स्म, तथा नरकान् प्रथमं द्रष्टुं चितवान्। प्रस्थानात् पूर्वं सः प्रजाभ्यः सावधानतया दानं कर्तुं च आदिष्टवान्।

मातलिः प्रथमं तं नरकलोकस्य पीडानदीं वैतरणीं दर्शितवान्, ततः अन्यानि दुःखलोकानि अपि। प्रत्येकस्मिन् निमिः पृष्टवान् यत् कः कर्मणः कारणात् तत् भवति, तथा मातलिः पापस्य परिपाकं व्याख्यातवान्। उत्तराणि आसन्—दुर्बलानां पीडनम्, तपस्विनां निन्दा, मिथ्यासाक्ष्यं, कुत्सितधान्यस्य श्रेष्ठत्वेन विक्रयः, प्राणिहिंसा, विश्वासघातः च। यात्रा दीर्घा भवति इति शक्रः मातलिं शीघ्रं आगन्तुं सन्देशं प्रेषितवान्। ततः मातलिः शेषं एकनिमेषेण दर्शयित्वा स्वर्गं प्रति अभिमुखः अभवत्।

स्वर्गे निमिः उज्ज्वलान् प्रासादान् दृष्ट्वा तान् कुशलकर्मभिः प्राप्तानि इति ज्ञातवान्। एकः प्रासादः एकस्याः दासिकायाः आसीत्, या गृहदासी सती अतिथिं मातेव पुत्रं स्वागतवती। अपरः सोणदिन्नस्य आसीत्, यः तपस्विनां कृते सप्त आश्रमान् निर्मितवान्। अन्ये उद्यानानि कूपान् च दत्तवन्तः, शान्तान् पोषितवन्तः, उपोसथं च आचरितवन्तः। रथः सिनेरुपर्वतस्य परितः पर्वतान् अतिक्रम्य, बौद्धब्रह्माण्डविद्यायाः महान् ब्रह्माण्डीयः पर्वतः, त्रयस्त्रिंशत्-देवानां महाद्वारे प्राप्तवान्।

देवाः पुष्पैः सुगन्धैः च निमिं सुधम्मासभायां स्वागतं कृतवन्तः; शक्रः तस्मै आसनं दिव्यभोगान् च दत्तवान्। निमिः अस्वीकृतवान्। सः अवदत् यत् अन्यस्य हस्तेन प्रदत्तं सुखं उधारितस्य रथसदृशम् अस्ति, तथा सः स्वकर्मभिः स्थितं अधिकं रोचयति। सः मनुष्येषु सत्कर्म कर्तुं, दानं दातुं, संयमं च अभ्यासितुं प्रत्यावर्तते। सः देवेषु सप्तदिनानि स्थितवान्, मातलिं धन्यवादं दत्त्वा गृहं प्रति नीतः।

मातलिः राजानं मिथिलायाः तस्मिन् एव गवाक्षे स्थापितवान्। जनाः सङ्गृहीताः देवलोकस्य स्वरूपं पृच्छन्ति स्म। निमिः देवानां सुखं वर्णितवान्, प्रजाः दानं सत्कर्म च कर्तुं प्रेरितवान्। पश्चात् तस्य नापितः श्वेतकेशम् अपश्यत्। निमिः नापिताय ग्रामं दत्त्वा पुत्रं राजानं कृत्वा तस्मिन् एव आम्रोद्याने तापसरूपेण गतवान्। तस्य पुत्रः कालराजानकः अपि संसारं त्यक्तवान्, वंशः च समाप्तः।

प्रवचनं समाप्य शास्ता अवदत् यत् तथागतः पूर्वमपि संसारं त्यक्तवान् इति एषा प्रथमा घटना नासीत्। ततः सः जन्मनः परिचयं दत्तवान्—अनुरुद्धः शक्रः आसीत्, आनन्दः मातलिः आसीत्, चतुरशीतिसहस्रराजानः तस्य अनुयायिनः आसन्। राजा निमिः स्वयं बुद्धः आसीत्।

निमिजातकं द्वौ मूल्यौ पार्श्वे पार्श्वे धारयति। शक्रः स्पष्टं वदति यत् ब्रह्मचर्यं अधिकं फलदम् अस्ति, तथापि सः राजानं दानं त्यक्तुं न वदति। निमेः स्वकीयं आचरणं उत्तरं पूर्णं करोति। सः हिंसायाः सत्कर्मणां च फलानि स्वनेत्रैः पश्यति, ततः स्वर्गस्य सुलभं सान्त्वनं त्यजति। सः स्वनगरं प्रत्यागत्य यत् दृष्टं तदेव शिक्षयति। एषा यात्रा तं भयभीतं अहङ्कारिणं वा न करोति; अपि तु उचितसमये परित्यागाय सज्जं करोति।