हिरीजातकम्

बुद्धः जेतवने इमां कथाम् अकथयत्, एकस्य धनिकवणिजः विषये यः सीमान्तप्रदेशे निवसति स्म। सः वणिक् गृहस्थशिष्यस्य अनाथपिण्डदस्य मित्रं व्यावसायिकः पत्रव्यवहारी च आसीत्, यद्यपि तौ कदापि परस्परं न अमिलताम्। संग्रहः वदति यत् आदिकथा तथा अतीतकथा उभे अपि अकतञ्ञुजातके (संख्या 90) पूर्णतया वर्णिते सन्ति, तथा च हिरिजातकं (संख्या 363) स्वकीयैः श्लोकैः संक्षिप्तं संस्करणं ददाति। अधोवर्णितानि विवरणानि तस्य विस्तृतस्य वृत्तान्तात् गृहीतानि, अन्तिमः भागः च संख्या 363 तः।

एकस्मिन् समये सीमान्तवणिक् स्थानीयोत्पादैः पञ्चशतशकटानि भृतवान्। सः स्वपुरुषान् श्रावस्त्यां महावणिक् अनाथपिण्डदस्य समीपं गत्वा तेषां वस्तूनां मूल्यानुसारं विनिमयं कर्तुम् आदिष्टवान्। ते यत् अनाथपिण्डदः तेभ्यः प्रयच्छति तत् आनेतव्यम् इति निर्दिष्टवान्। अनाथपिण्डदः तान् पुरुषान् सत्कृत्य, आवासं दत्त्वा, तेषां आवश्यकतानुसारं धनं दत्तवान्। सः तेषां स्वामिनः स्वास्थ्यं विषये सौम्यतया पृष्टवान् तथा तेषां वस्तूनि न्यायतः विनिमितवान्। पुरुषाः गृहं प्रत्यागत्य सीमान्तवणिजे यद् घटितं तत् निवेदितवन्तः।

कालान्तरे अनाथपिण्डदः तस्मिन् एव जनपदे पञ्चशतशकटैः वस्तूनि प्रेषितवान्। तस्य जनाः उपहारं हस्ते धृत्वा सीमान्तवणिजः दर्शनार्थं गतवन्तः। सः पृष्टवान्, कुतः आगताः स्थ? ते उत्तरितवन्तः, श्रावस्त्याः, तव पत्रव्यवहारिणः अनाथपिण्डदात् इति। सीमान्तवणिक् उपहासेन प्रत्युत्तरितवान्, यः कोऽपि स्वयम् अनाथपिण्डदः इति वदितुं शक्नोति। सः तेषाम् उपहारं गृहीत्वा तान् गन्तुम् आदिशत्। सः तेभ्यः न आवासं न च प्रत्युपहारं दत्तवान्। ते स्वयं वस्तूनि विनिमित्य श्रावस्तीं प्रत्यागत्य स्वस्वागतस्य वृत्तान्तं निवेदितवन्तः।

समये एव सीमान्तवणिक् पुनः पञ्चशतशकटानि श्रावस्तीं प्रति प्रेषितवान्। तस्य जनाः उपहारं हस्ते धृत्वा अनाथपिण्डदस्य सेवार्थम् आगतवन्तः। यदा अनाथपिण्डदस्य जनाः तान् दृष्टवन्तः, तदा ते आवासं, भोजनं, धनं च प्रबन्धयिष्यामः इति अवदन्। ते आगन्तुकान् नगरस्य बहिः नीत्वा उचितस्थाने शकटेभ्यः वृषभान् मोचयितुम् अवदन्, कथयन् यत् अनाथपिण्डदस्य गृहात् तण्डुलाः उपहारः च आगमिष्यति इति।

रात्रेः मध्ययामे अनाथपिण्डदस्य जनाः भृत्यान् दासांश्च सङ्घीकृत्य शकटसार्थं लुण्ठितवन्तः। ते आगन्तुकानां सर्वाणि वस्त्राणि गृहीतवन्तः, तेषां वृषभान् अपहृतवन्तः, शकटेभ्यः चक्राणि च अपसारितवन्तः। भयत्रस्ताः आगन्तुकाः एकस्यापि अङ्गवस्त्रस्य विना पलायिताः, कथञ्चित् स्वसीमान्तगृहं प्राप्ताः। ततः अनाथपिण्डदस्य जनाः तस्मै सम्पूर्णं वृत्तान्तं निवेदितवन्तः। सः अवदत् यत् एषा तस्मिन् दिने भगवते निवेदनार्थं सुन्दरी कथा अस्ति, इति कथयित्वा सः बुद्धाय तां निवेदितवान्। ग्रन्थः एतत् आचारस्य आदर्शरूपेण न उपस्थापयति। एषा कथा अस्ति यत् आतिथ्यस्य अस्वीकारः कथं प्रेषकम् एव प्रति प्रत्यावर्तते।

बुद्धः अवदत् यत् अयम् एकमेव प्रसङ्गः न आसीत् यत् सीमान्तवणिक् एवम् आचरितवान्। अनाथपिण्डदस्य अनुरोधेन सः अतीतजन्मनः कथां कथितवान्। ब्रह्मदत्तस्य वाराणस्यां राज्यकाले बोधिसत्त्वः तस्मिन् नगरे अत्यन्तं धनिकः वणिक् आसीत्। तस्य अपि सीमान्तप्रदेशे पत्रव्यवहारी आसीत्, यं सः कदापि न दृष्टवान्, तथा पूर्ववत् सर्वं घटितम्। यदा तस्य जनाः तेषां कृत्यं निवेदितवन्तः, तदा बोधिसत्त्वः अवदत् यत् तेषां क्लेशः अन्येषु प्रति प्रदर्शितस्य कृतघ्नतायाः फलम् अस्ति। सः अपि अवदत् यत् ये आगन्तुकानाम् कृते यत् कर्तव्यं तत् न कुर्वन्ति, ते स्वयं कस्यापि उपकाराय सज्जं न प्राप्नुवन्ति।

ततः सः मित्रत्वविषये श्लोकान् उक्तवान्। प्रथमः श्लोकः कपटमित्रं वर्णयति, यः विनीतसेवकस्य रूपं धारयति, हृदये तु घृणां करोति, सत्कर्मसु दरिद्रः वाचि एव धनिकः। द्वितीयः श्लोकः याचते यत् वयं कर्मणि प्रत्येकस्य प्रतिज्ञायाः प्रति सत्यनिष्ठाः भवेमः, यत् अशक्यं न प्रतिज्ञायेमहि, यतः प्रज्ञावन्तः जनाः शून्यदम्भिनः प्रति संशयेन पश्यन्ति। सः पुनः अवदत् यत् सत्यः मित्रः कारणविहीनं कलहं न शङ्कते, न च दोषान् अन्वेषते। सः स्वमित्रे विश्वस्तः विश्रम्भयति, यथा शिशुः मातुः स्तने विश्रम्यति, न च कस्यापि अपरिचितस्य वचनं तं स्वमित्रात् विभजति। अन्तिमाः पङ्क्तयः तं जनं सम्बोधयन्ति यः मनुष्यमैत्र्याः युगं सम्यक् वहति तथा शान्तेः मधुरतां आस्वादयति, यः पापस्य तथा दुःखस्य बन्धनात् मुक्तिं प्राप्नोति।

एवं, वृत्तान्तः वदति, महासत्त्वः, दुर्जनसङ्गेन सम्पर्कजनितस्य विकर्षणेन, स्वोपदेशं एकान्तस्य शक्त्या चरमं प्रापितवान्, तथा जनान् निर्वाणं प्रति प्रेरितवान्। पाठस्य समाप्तौ बुद्धः जन्म अभिज्ञातवान्: तस्मिन् काले अहम् एव वाराणस्याः वणिक् आसम्। सः अवदत् यत् तस्मिन् काले सीमान्तवणिक् वर्तमानकथायाः सीमान्तवणिक् एव आसीत्।

हिरिजातकं जातकसंग्रहे संख्या 363 अस्ति, तस्य मैत्रीविषयकाः विचाराः कठोराः सन्ति। कथायाः नाम हिरि इति शब्दात् आगतम्, यः अन्तरात्मनः लज्जा अथवा विवेकरूपा भावना अस्ति, या मनुष्यं दुष्कर्मतः निवारयति। सीमान्तवणिजि सा नासीत्। सः उदारम् आतिथ्यं स्वीकृत्य तत् प्रत्यर्पयितुं अस्वीकृतवान्, तथा कपटेन सत्यवादिनः दूतान् निर्गमितवान्। श्लोकाः मित्रं तस्य वचनैः न, अपि तु तस्य कर्मणां प्रतिज्ञाभिः सह सङ्गततया वर्णयन्ति। उत्तमः मित्रः स यस्मिन् विश्वासः शिशुवत् मातुः अङ्के विश्रम्यति। कथा अपि तं सावधानं करोति यः अपरिचितं योग्यं न मन्यते सौजन्यस्य। एतादृशी उपेक्षा दुर्लभं विस्मर्यते, तथा सा तं व्यक्तिं साहाय्यविहीनं करोति यदा सः तस्य सर्वाधिकम् आवश्यकः भवति।