देवधर्मजातकम्

भगवान् जेतवने एकस्य धनिकस्य भिक्षोः विषये इमां कथां कथितवान्। स्वपत्न्याः मरणानन्तरं श्रावस्त्याः एकः सामन्तपुत्रः सङ्घे प्रव्रजितः। प्रव्रज्याग्रहणात् पूर्वं सः स्वार्थं एकं प्रकोष्ठं निर्मापितवान्, अग्निशालां भाण्डागारं च, भाण्डागारे घृतं तण्डुलान् च सञ्चितवान्।

भिक्षुः अभूत्वा अपि सः रुचिकरं पक्तुं परिचारकान् आह्वयति स्म। रात्रये अपरं च दिवसाय अपरं वस्त्रयुगलं सः सदा रक्षति स्म, विहारस्य बहिः प्रान्ते च पृथक् निवसति स्म।

एकस्मिन् दिने सः स्वकीयं प्रकोष्ठे वस्त्राणि शयनसाधनानि च शोषयितुं विस्तारितवान्। ग्रामेभ्यः आगताः भिक्षवः, ये विहारात् विहारं गच्छन्तः आसन्, तस्य कुटीरं प्राप्य तानि दृष्टवन्तः। ते पृष्टवन्तः कस्य एतानि इति, सः स्वमात्रस्य इति उक्तवान्।

ते तं स्मारितवन्तः यत् भगवता बुद्धेन केवलं त्रीणि चीवराणि अनुज्ञातानि, यद्यपि बुद्धः स्वल्पैषणः आसीत्। अतः ते तं भगवतः समक्षम् आनीतवन्तः।

भगवान् पृष्टवान् यत् किम् असौ सत्यं यत् तेन एतावत् सम्पत्तिः सञ्चिता इति, भिक्षुः 'आम्' इति उक्तवान्। भगवान् तं स्मारितवान् यत् सः अल्पेच्छायाः, सन्तोषस्य, एकान्तस्य च गुणान् प्रशंसति। क्रुद्धः भिक्षुः अवदत् यत् सः तेषां इच्छानुसारं चरिष्यति, इति उक्त्वा बहिर्वस्त्रं परित्यज्य केवलं कटिवस्त्रेण स्थितवान्।

तं शान्तं कर्तुं भगवान् अवदत् यत् अतीते जन्मनि एषः एव भिक्षुः जलराक्षसरूपेण द्वादशवर्षाणि पापाद् भीतां लज्जां अन्वेषितवान्। इदानीम् लज्जाविहीनः कथं एतत् स्थानं प्राप्नोति? एतैः शब्दैः तस्य लज्जा पुनः आगता। सः पुनः चीवराणि परिहितवान्, भगवन्तं प्रणम्य एकपार्श्वे उपविष्टवान्। एषा कथा पालित्रिपिटकस्य जातकसङ्ग्रहे ६ इति सङ्ख्यया गण्यते।

एकदा कासीदेशे वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्यं कुर्वति सति, बोधिसत्त्वः राज्ञः महिष्याः पुत्रः रूपेण जातः, यः पूर्वजन्मनि भगवान् बुद्धः एव आसीत्, तस्य नाम महिंसासराजकुमारः इति कृतम्। तदनन्तरं द्वितीयः पुत्रः 'चन्द्रः' इति जातः। बोधिसत्त्वस्य माता मृता, राजा अन्यां प्रियां महिषीं स्वीकृतवान्। तस्याः पुत्रः 'सूर्यः' इति जातः।

स्वहर्षेण राजा तस्याः बालकस्य कृते यद् यद् वरं सा याचेत् तत् दास्यामि इति प्रतिज्ञां कृतवान्। सा तां प्रतिज्ञां यावत् पुत्रः युवा अभवत् तावत् सुरक्षितवती। ततः सा राज्ञः समीपे याचितवती यत् तस्याः पुत्रः राजा भवेत्।

राजा अवदत् यत् तस्य द्वौ पुत्रौ प्रज्वलितानलवत् तेजस्विनौ स्तः, अतः तस्याः पुत्राय राज्यं दातुं न शक्नोति। किन्तु राज्ञ्याः याचना पुनः पुनः वर्धते स्म। राज्ञः भयं जातम् यत् सा तस्य ज्येष्ठौ पुत्रौ विरुद्धं षड्यन्त्रं करिष्यति, अतः सः ज्येष्ठौ राजकुमारौ आह्वयति स्म।

सः तौ आदिशत् यत् तौ वनं गत्वा स्वपितुः मरणानन्तरं स्वाधिकारसिद्धे नगरे प्रत्यागच्छेताम्। अश्रुपूर्णनेत्रः राजा तयोः शिरः चुम्बित्वा तौ प्रस्थापितवान्। बालकः सूर्यः तौ गच्छन्तौ दृष्ट्वा कारणं ज्ञात्वा भ्रातृभ्यां सह गन्तुं चितवान्।

त्रयः हिमालयप्रदेशं प्राप्ताः। बोधिसत्त्वः मार्गात् विचलित्य वृक्षमूले उपविष्टः। सः सूर्यं सरः प्रति धावित्वा जलं पातुं स्नातुं च, पद्मपत्रेण जलं आनेतुं च प्रेषितवान्।

तत् सरः वैश्रवणेन जलराक्षसाय समर्पितम् आसीत्। यः कोऽपि जले अवतरति तं सः भक्षयितुं शक्नोति, केवलं ये जानन्ति यत् वस्तुतः दिव्यं किम् अस्ति तान् विना। यः जले न प्रविशति, तस्मिन् तस्य कोऽपि अधिकारः नासीत्।

सूर्यः अजानन् जले अवतीर्णः, जलराक्षसः तं गृहीत्वा पृष्टवान् यत् सः जानाति वा यत् वस्तुतः दिव्यं किम् अस्ति। सः 'सूर्यचन्द्रौ' इति उत्तरं दत्तवान्। राक्षसः अवदत् यत् सः न जानाति, तं स्वस्य गर्भगृहे नीतवान्।

यदा सूर्यः न प्रत्यागतः, बोधिसत्त्वः चन्द्रं प्रेषितवान्। सोऽपि गृहीतः पृष्टः च। सः 'दिशः चतस्रः दिव्याः' इति उत्तरं दत्तवान्। राक्षसः अवदत् यत् सः न जानाति, तं तत्रैव बद्धवान्।

द्वितीयः भ्राता अपि यदा न प्रत्यागतः, बोधिसत्त्वः स्वयम् गत्वा तयोः पदचिह्नानि अनुसृत्य जलसमीपं प्राप्तवान्। सः अवगतवान् यत् सरः जलराक्षसस्य अस्ति। सः खड्गं बद्ध्वा धनुः गृहीत्वा जले अप्रविश्य प्रतीक्षते स्म।

राक्षसः दृष्टवान् यत् बोधिसत्त्वः न प्रविशति। सः वनचरस्य रूपं धृत्वा तं स्नातुं, पातुं, पद्मैः अलङ्कर्तुं च अभ्यर्थितवान्। बोधिसत्त्वः तं तत्क्षणमेव राक्षसं जानन् अवदत् यत् सः तस्य भ्रातरौ गृहीतवान्। राक्षसः तत् अङ्गीकृत्य अवदत् यत् सरसि प्रविष्टाः सर्वे तस्य भवन्ति, केवलं ये दिव्यस्य तत्त्वं जानन्ति तान् विना।

राक्षसः पृष्टवान् यत् बोधिसत्त्वः दिव्यस्य विषये ज्ञातुम् इच्छति वा, तथा तत् कथयिष्यामीति प्रतिज्ञां कृतवान्। बोधिसत्त्वः अवदत् यत् सः सहर्षं वक्ष्यति, किन्तु सः मार्गश्रान्तः अस्ति। ततः राक्षसः तं स्नापयित्वा आहारं जलं च दत्तवान्, पुष्पैः गन्धैश्च अलङ्कृतवान्, मण्डपे शय्यां प्रसारितवान्।

बोधिसत्त्वः शय्यायाम् उपविश्य राक्षसः तस्य पादयोः समीपे स्थितः इति, एकं श्लोकम् उक्तवान्: पापात् सङ्कुचिताः, शुद्धचित्ताः, शान्ताः, सत्कर्मसु रताः ये, एव दिव्याः इति उच्यन्ते।

राक्षसः सन्तुष्टः अभवत्, अवदत् यत् सः एकं भ्रातरं प्रत्यर्पयिष्यति। कं आनयेत् इति सः पृष्टवान्। बोधिसत्त्वः अवदत्, 'कनिष्ठम्।' राक्षसः आक्षेपं कृतवान् यत् सः ज्ञातं न अनुसरति, यतः सः ज्येष्ठात् कनिष्ठं चितवान्।

बोधिसत्त्वः प्रत्युक्तवान् यत् सः ज्ञातवान् च आचरति च दिव्यं। ते अस्य बालकस्य कारणात् वनं गताः, यस्य मात्रा राज्यं याचितम्, बालकः च तैः सह आगतः, परावर्तनं कदापि न चिन्तितवान्। यदि सः जलराक्षसेन बालकः भक्षितः इति कथयेत्, तर्हि कोऽपि न विश्वसेत्; सः स्वदोषारोपणात् भीतः। राक्षसः अनुमोदनेन गर्जित्वा द्वौ अपि भ्रातरौ प्रत्यर्पितवान्।

ततः बोधिसत्त्वः राक्षसं मृदुना वचनेन उपदिष्टवान्। अन्येषां मांसरक्तेन जीवनं यत् तस्य वर्तमानं राक्षसजन्म, तत् अतीते कृतेन पापेन जातम्। वर्तमाने अपि सः पापं करोति। एतेन आचरणेन सः नरकात् अन्यदुर्गतितः च मोक्षं न प्राप्नुयात्। अतः इदानीं सः पापं त्यक्त्वा पुण्येन जीवेत्।

बोधिसत्त्वः तस्य राक्षसस्य संरक्षणे तस्मिन् स्थाने स्थितः। एकस्मिन् दिने नक्षत्रेषु सः दृष्टवान् यत् तस्य पिता मृतः। सः राक्षसं स्वेन सह वाराणसीं नीत्वा राज्यं ग्रहीतवान्। चन्द्रं उपराजं, सूर्यं सेनापतिं च कृत्वा, राक्षसाय मालाभिः पुष्पैः आहारैश्च सुखकरं गृहं दत्तवान्। सः धर्मेण राज्यं कृतवान्, यावत् स्वकर्मानुसारं देहत्यागं कृतवान्।

भगवान् सत्यानि उपदिष्टवान्, तेषां समाप्तौ धनिकः भिक्षुः प्रथममार्गस्य फलं प्राप्तवान्, यत् सम्बोधिपथे प्रथमा अवस्था अस्ति। ततः बुद्धः कथायाः प्रसङ्गं अतीते सम्बद्ध्य जन्मनः परिचयं दत्तवान्: धनिकः भिक्षुः तस्मिन् काले जलराक्षसः आसीत्, आनन्दः सूर्यः आसीत्, सारिपुत्रः चन्द्रः आसीत्, भगवान् स्वयं ज्येष्ठः भ्राता महिंसासराजकुमारः आसीत्।

राक्षसस्य प्रश्नः सरलः, किन्तु सः सम्पूर्णं जीवनपद्धतिं याचते। अस्यां कथायां दिव्यः इति भवितुं पापात् सङ्कोचनं भवति, इति। कथायाः भिक्षुः क्रोधेन चीवराणि त्यजन्, अतः तस्य पापभीतेः सङ्कोचः नष्टः। बोधिसत्त्वस्य उत्तरं सिद्धान्तमात्रं न, अपि तु तस्य कार्यं प्रदर्शयति: सः कनिष्ठं रक्षितवान्, यद्यपि तत् अन्यायरूपेण दृश्येत, कारणं बालकस्य सद्यशसः तथा स्वात्मनः विवेकस्य रक्षा आसीत्।

कथा उग्रस्य प्राणिनः प्रति धैर्यम् अपि दर्शयति। बोधिसत्त्वः राक्षसं न प्रहरति, न च तं तिरस्करोति। सः प्रश्नस्य उत्तरं ददाति, चेतावनीं ददाति, पश्चात् तं स्वसंरक्षणे धारयति। भक्तस्य कृते एषः बोधः यत् हिंसायाः अनिच्छायाः दृढः निश्चयः तादृशं द्वारं उद्घाटयति यत् बलं कदापि न प्राप्नोति।