อกตัญญุชาดก

พระศาสดาตรัสเรื่องนี้ที่วัดเชตวัน เกี่ยวกับมหาทานบดีอนาถบิณฑิกเศรษฐีและพ่อค้าจากแดนชายแดน ชาดกหมายเลข 90 ในพระไตรปิฎกบาลีบันทึกเรื่องเล่าในอดีตที่ถูกนำมาอธิบายเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น

พ่อค้าผู้หนึ่งที่ชายแดนส่งเกวียนสินค้าท้องถิ่นห้าร้อยเล่มไปให้อนาถบิณฑิกเศรษฐีที่เมืองสาวัตถี โดยขอให้แลกเปลี่ยนสินค้า ทั้งสองคนไม่เคยพบกันเลย พวกเขาติดต่อกันผ่านร้านค้าและทูตของตน

อนาถบิณฑิกเศรษฐีรับทูตของพ่อค้าชายแดนด้วยความอบอุ่น จัดที่พักให้ มอบเงินสำหรับความจำเป็นของพวกเขา และแลกเปลี่ยนสินค้าอย่างเป็นธรรม

ต่อมา อนาถบิณฑิกเศรษฐีส่งสินค้าของตนเองห้าร้อยเล่มเกวียนไปยังชายแดนเป็นการตอบแทน พ่อค้าชายแดนรับทูตของท่านด้วยความเย็นชา เขาเยาะเย้ยว่าใครก็อ้างชื่ออนาถบิณฑิกได้ รับของกำนัลไว้ แล้วส่งคนเหล่านั้นกลับไปโดยไม่มีที่พักหรือการต้อนรับใด ๆ

ต่อมา พ่อค้าชายแดนส่งขบวนเกวียนคันที่สองไปยังเมืองสาวัตถี เที่ยงคืนนั้นบริวารของอนาถบิณฑิกเศรษฐีเข้าโจมตีขบวนนั้น ริบเสื้อผ้าของคนในขบวนและขับวัวไป และถอดล้อเกวียน ทิ้งให้ผู้เดินทางไม่เหลืออะไรเลย

อนาถบิณฑิกเศรษฐีกราบทูลเรื่องทั้งหมดต่อพระศาสดา พระพุทธเจ้าตรัสว่า พ่อค้าชายแดนมีนิสัยเช่นนี้มาแต่ก่อนแล้ว และทรงเล่าเรื่องในอดีต

ในสมัยที่พระเจ้าพรหมทัตครองกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์เป็นพ่อค้าผู้มั่งคั่ง ท่านก็มีผู้ติดต่อที่ชายแดนซึ่งท่านไม่เคยพบเช่นกัน และเหตุการณ์เดียวกันก็เกิดขึ้น บุรุษของพ่อค้าชายแดนได้รับการต้อนรับในกรุงพาราณสี ทูตของพระโพธิสัตว์ถูกปฏิเสธที่ชายแดน และขบวนเกวียนคันที่สองถูกริบเมื่อมาถึง

เมื่อบริวารกราบทูลถึงสิ่งที่เกิดขึ้น พระโพธิสัตว์ตรัสว่า ความยุ่งยากนี้เกิดจากความอกตัญญูของพ่อค้าชายแดนต่อความเมตตาที่ได้รับ จากนั้นทรงแสดงคาถาแก่ชุมนุมชนว่า ผู้ที่เคยได้รับความดีในอดีตแต่ไม่รับรู้บุญคุณนั้น เมื่อถึงคราวที่ต้องการความช่วยเหลือในภายหลัง ก็จะไม่พบผู้ใดช่วยเหลือ

อรรถกถาอธิบายคาถานี้อย่างกว้างขวาง ความดีที่ทำไว้อาจเป็นความเมตตา ความช่วยเหลือ หรือหน้าที่ใดก็ตามที่บุคคลหนึ่งกระทำให้อีกผู้หนึ่ง และผู้ที่ไม่รับรู้บุญคุณนั้นได้ทำให้ตนเองขาดที่พึ่งในเวลาที่ต้องการที่สุด พระโพธิสัตว์ถูกบรรยายว่าเป็นผู้มีทานและกุศลกรรมอื่น ๆ นี่คือเหตุที่ความเย็นชาของพ่อค้าชายแดนเป็นสิ่งที่ท่านรู้สึกว่าเป็นความผิดต่อผู้ที่ไม่ได้ขออะไรตอบแทนนอกจากการค้าขายที่เป็นธรรม พระธรรมเทศนาของท่านมุ่งถึงชุมนุมชนทั้งหมด เพื่อให้ผู้ฟังทุกคนนำใจความนี้ไปใช้ในการค้าขายของตนเอง

พระศาสดาทรงปิดการแสดงธรรมด้วยการระบุตัวละคร พ่อค้าชายแดนในปัจจุบันคือพ่อค้าชายแดนในอดีต และพระพุทธเจ้าเองคือพ่อค้าแห่งกรุงพาราณสี

ชาดกนี้มิได้ยกย่องการปฏิบัติอันรุนแรงต่อขบวนเกวียนคันที่สอง แต่บันทึกไว้ในฐานะผลธรรมดาของผู้ที่มิได้ตอบแทนการต้อนรับที่ตนได้รับ บทเรียนของเรื่องอยู่ในคาถา คือ บุญคุณที่ได้รับการรับรู้ย่อมทำให้บุคคลมีที่พึ่ง และความดีที่ถูกลืมย่อมทิ้งให้บุคคลอยู่โดดเดี่ยวในเวลาที่ต้องการความช่วยเหลือมากที่สุด พระพุทธเจ้าทรงให้ตัวอย่างแก่อนาถบิณฑิกเศรษฐี เพื่อให้ท่านเห็นความอกตัญญูนี้เป็นรูปแบบเก่าแก่ในกิจการของมนุษย์ มิใช่ความผิดที่มุ่งต่อท่านเพียงผู้เดียว

มีบทเรียนอันสงบในวิธีที่เรื่องนี้ถูกสร้างขึ้น อนาถบิณฑิกเศรษฐี ผู้ได้รับการยกย่องในฐานะอุปัฏฐากฆราวาสผู้ยิ่งใหญ่ของพระพุทธเจ้า ได้กระทำทุกสิ่งที่ผู้ติดต่อที่ดีพึงกระทำ คือ ต้อนรับผู้แปลกหน้าที่ตนไม่เคยพบ ให้ที่พักแก่เขา และปฏิบัติต่อเขาอย่างเป็นธรรม ความเมตตาเช่นนั้นตั้งอยู่บนความไว้วางใจว่าจะได้รับการตอบแทน และพ่อค้าชายแดนได้ทำลายความไว้วางใจนั้นตั้งแต่การทดสอบแรก เรื่องนี้ให้ผู้ฟังสังเกตว่า การปฏิเสธที่จะรับรู้บุญคุณเพียงครั้งเดียวสามารถแผ่ขยายออกไป ทำลายไมตรีจิตที่ทำให้การค้าขายและมิตรภาพระยะไกลเป็นไปได้ ในการเล่าเรื่องนี้ ความกตัญญูคือสกุลเงินอันเงียบที่ทำให้คนแปลกหน้ายังคงเต็มใจไว้วางใจกันข้ามระยะทางอันไกลโพ้น