पुण्णपातिजातकम्

जेतवने बुद्धेन ज्ञातं यत् श्रावस्त्यां मद्यपानासक्ताः धूर्ताः अनाथपिण्डदं कोषाध्यक्षं प्रति छलं कर्तुम् प्रयतन्ते स्म। सः कोषाध्यक्षः बुद्धसङ्घाय औदार्येण प्रसिद्धः आसीत्। ते मादक-मद्यस्य हट्टं स्थापितवन्तः, आशया यत् तं संज्ञाहीनं कृत्वा ते तं लुण्ठेयुः। अनाथपिण्डदः लक्षितवान् यत् तस्य समक्षं मद्यं प्रस्तावयन्तः कोऽपि स्वीयेषु पात्रेषु एकमपि बिन्दुं न स्पृष्टवान्; सः तं कुटिलोपायं प्रकाश्य तान् निष्कासितवान्, ततः समग्रां घटनां बुद्धाय न्यवेदयत्। बुद्धः तस्मै अवदत् यत् एषः एव उपायः एषा च एव अवगतिः प्राचीनतरे युगे पूर्वमेव एकवारं घटितवत्यौ आस्ताम्।

तस्मिन् प्राचीने काले राज्ञः ब्रह्मदत्तस्य शासने बोधिसत्त्वः वाराणस्याः नगरस्य कोषाध्यक्षरूपेण कार्यं कुर्वन् आसीत्। पूर्वजन्मनि एव सः धूर्तसमूहः तस्मै समानं कुटिलोपायं प्रयुक्तवान्: मादकं मद्यं पाचयित्वा पात्राणि पूर्णतया भृत्वा, उष्णैः हास्यैः उत्सवदानशीलतायाः च वचनैः तस्मै प्रस्तावितवान्।

बोधिसत्त्वः धूर्तान् सरासरि न निषिद्धवान्, न च तत्क्षणमेव पीतवान्; अपितु अवदत् यत् राज्ञा सह कार्यं समाप्य सः सहर्षं तेषु सम्मेलिष्यति, ततः सः स्वकार्यं प्रति गतवान्। यदा सः हट्टं प्रत्यागतः, तदा सः स्वसम्मुखं स्थितं वस्तु स्पष्टतरेण नेत्रेण पुनः अपश्यत्।

पात्राणि यथापूर्वं पूर्णानि एव आसन्, अस्पृष्टानि, तेषु एकोऽपि बिन्दुः न्यूनः नासीत्। बोधिसत्त्वः तत्क्षणमेव तस्य पूर्णत्वस्य अर्थं अवगतवान्। यदि यथार्थतः उत्तमं पेयं पाचितवन्तः स्युः, तर्हि ते अतिथये अर्पयितुं पूर्वमेव स्वकृतं स्वादितवन्तः स्युः। यदि सम्पूर्णः हट्टः स्वमद्यं स्पृशितुं न इच्छति, तर्हि एकमात्रं कारणं एतत् यत् तेषां ज्ञातम् आसीत् यत् तत्र किं दोषः अस्ति।

बोधिसत्त्वः धूर्तान् साक्षात् अवदत् यत् तेषां स्वकीयानि अस्पृष्टानि पात्राणि कस्यापि आरोपात् स्पष्टतरं तान् दोषिणः सिध्यन्ति, यतः सत्यः आतिथेयः स्वस्य अर्पितवस्तुषु अतिथये मुक्तहस्तेन भागं गृह्णाति। आवरणं विना एव धूर्ताः स्वयोजनायाः प्रकाशनं सोढुं न शक्ताः पलायिताः।

बुद्धः उपदेशं समापयन् अभिज्ञातवान् यत् अनाथपिण्डदं छलितुं प्रयतमानाः मद्यपाः धूर्ताः तान् एव पुनर्जातान् पुरुषान् आसन्, ये पूर्वं वाराणस्याम् एव तस्य प्रति समानं छलं कृतवन्तः आसन्। सः स्वयं तस्य कोषाध्यक्षः आसीत्, यस्य सरलया निरीक्षणया द्विवारं द्वयोः जन्मनोः तान् पराजितवत्। पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या ५३ इमं वृत्तान्तं निबद्धवती, यत् अनाथपिण्डदाय दर्शयितुम् उक्ता यत् तस्मै कृतः छलः नूतनः आविष्कारः नासीत्, अपितु एवंविधे अवधाने पूर्वं अपि असफलः इति पुरातनं कुटिलोपायम् आसीत्।

बोधिसत्त्वस्य विलम्बः, अर्थात् हट्टं प्रत्यागन्तुं पूर्वं अन्यकार्यस्य चिन्ता, तं रक्षितुं कस्यापि निषेधात् अधिकं सहायकः अभवत्। विना पानं प्रस्थानं कृत्वा तेषां धूर्तानाम् अधिकं सावधानं यात्रिकं प्रतीक्षितुं अवसरः अभविष्यत्। तत्र प्रत्यागमनेन तेन अवलोकितुं शक्यम् अभवत् यत् काले एकाकिनि केवलं प्रकटति: पात्राणि, यानि तृषार्तैः आतिथेयैः तप्तदिने रिक्तानि स्युः, तानि यथा प्रथमदर्शने पूर्णानि एव सन्ति। तस्य धैर्येण साधारणः आतिथ्यक्षणः परीक्षारूपेण परिणतः, यस्मिन् धूर्ताः उत्तीर्णतुं न शक्ताः।

कथा श्रोतारं केवलं इदं न दर्शयति यत् लोभः जन्मनि जन्मनि पुनरावर्तते, अपितु यत् लोभस्य विशेषा असावधानता अपि तथैव विश्वसनीयरूपेण पुनरावर्तते। येन धूर्ताः अनाथपिण्डदं परिवेष्टितवन्तः, तैः तदेव दोषः कृतः यत् तेषां पूर्वजन्मानि वाराणस्याम् अकुर्वन्, अर्थात् तत् मद्यं प्रस्तावितवन्तः यत् ते स्वयम् अपि न स्पृशेयुः। स्वपात्राणां प्रति एकां स्पष्टां दृष्टिं दत्त्वा एव तेषां योजना नष्टा, यस्य आधारः अन्येषां पिपासायाः त्वरायाश्च अतिरिक्तं किमपि न आसीत्। द्वयोः जन्मनोः द्वयोः नगरयोः च, न छलः न तस्य दोषः परिवर्तितः, न च तं विफलीकर्तुं आवश्यकः एकः दृष्टिपातः।