अलीनचित्त जातकम्

भगवान् जेतवने श्रावस्त्याः कञ्चन युवानं भिक्षुम् अधिकृत्य इमां कथामकथयत्, यः स्वप्रयत्नं त्यक्तवान्। प्रव्रज्यां प्राप्य उभे प्रातिमोक्षे अधीत्य सः कोसलस्य सीमान्तग्रामे वने ध्यानसमाधेः अभ्यासाय गतवान्। त्रिमासिकप्रयत्नानन्तरम् अपि किमपि न लब्धवान्; यत् सः लौकिकसुखेषु अतिशयं संसक्तः इति मत्वा सः प्रयत्नं त्यक्त्वा जेतवनं प्रत्यागतः, बुद्धस्य समक्षम् आनीतः। भगवता पृष्टं यत् किं सः सत्यमेव हृदयं हारितवान्, तदा भिक्षुः स्वीकृतवान्। ततः बुद्धः तस्मै अतीव पुरातनस्य कालस्य कथामकथयत्। एषा पालिपिटके जातकसंख्या १५६।

ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां शासति सति पञ्चशताः तक्षकाः नद्याः समीपे वने काष्ठं छिन्दन्तः गृहनिर्माणार्थं तत् नद्यां प्रवाहयन्ति स्म। एकदा एकस्य श्वेतहस्तिनः पादे खदिरस्य कण्टकः प्रविष्टः, येन सः व्रणः पक्वः अभवत्। तक्षकाः तत् निष्कास्य व्रणं निरामयम् अकुर्वन्। कृतज्ञः हस्ती तेषां कार्ये साहाय्यम् अकरोत्, ते च तं प्रचुरम् अभोजयन्।

कालान्तरे वृद्धः हस्ती स्वीयं युवानं श्वेतपुत्रं तक्षकानां समीपम् आनीय, तं तेषां सेवायां समर्प्य, प्रतस्थे। युवा हस्ती निष्ठया कार्यम् अकरोत्, स्नानकाले च जलं कदापि मलिनं नाकरोत्।

एकदा युवहस्तिनः अर्धशुष्कः विष्ठापिण्डः नद्या प्रवहन् राज्ञः स्नानघट्टस्य समीपे अटकितः। राज्ञः हस्तिनः जले अवतरितुं निषिद्धवन्तः, अन्वेषणे तक्षकानां हस्ती प्राप्तः। राजा नदीमार्गेण प्लवेन आरुह्य तं नेतुम् आगतः। हस्ती प्रथमं याचितवान् यत् तक्षकानां परिचर्यायाः प्रतिफलं दीयताम्; राजा तेभ्यः प्रचुरं धनं दत्तवान्। ततः हस्ती राज्ञा सह गतः राजहस्ती अभवत्, राजा च इतः समृद्धः अभवत् यत् सः समग्रं जम्बूद्वीपं शासितुम् आरब्धवान्।

राज्ञः निधनं जातं, तदा राज्ञी गर्भवती आसीत्। वार्ता श्रुत्वा हस्तिनः हृदयं विदीर्येत् इति मत्वा, मन्त्रिणः मृत्युं गोपितवन्तः। कोसलराजः वाराणसीं परिवार्य स्थितवान्, राज्ञ्याः ज्योतिषिकाः भविष्यवाणीम् अकुर्वन् यत् सा सप्तदिनेषु पुत्रं जनयिष्यति। परिवेष्टारः तावत्कालं प्रतीक्षितुं सम्मतवन्तः।

राजकुमारस्य जन्म अभवत्, तस्य नाम अलीनचित्तः इति दत्तम्, यतः सः जनानां हृदयानि जेतुं जातः आसीत्। परिवृता सेना यदा पश्चात्पदं गच्छति स्म, तदा अमात्याः हस्तिने सत्यम् अकथयन्, शिशुं तस्य चरणयोः स्थापयन्।

हस्ती शिशुम् आत्मशिरसि आरोप्य, पुनः तं मातुः अङ्के स्थापयित्वा, युद्धाय निर्गतः। सः कोसलसेनां पराजितवान्, कोसलराजं शिखया गृहीत्वा शिशुराजकुमारस्य पुरतः स्थापितवान्। सः अन्यान् बन्दिनं हन्तुं न अदापयत्, युवराजस्य कदापि तिरस्कारं न कर्तव्यम् इति चेतावनीं दत्त्वा तं मुक्तवान्। सप्तवर्षवयसि राजकुमारस्य अभिषेको जातः, सः धर्मतः शासनं कृतवान्, मृत्योः अनन्तरं स्वर्गं गतः।

भगवता द्वे गाथे उक्ते: प्रथमायां उक्तं यत् राजकुमारे अलीनचित्ते आश्रित्य हर्षिता महती सेना असन्तुष्टं कोसलराजं जीवन्तम् अग्राहयत्; द्वितीयायां सुपोषितं, उद्यमिनं, कुशलधर्मान् अभ्यस्यन्तं भिक्षुं प्रेरयति यत् सः सुरक्षां प्राप्य क्रमशः सर्वाणि बन्धनानि अन्तं नयेत्। टीकानुसारं कुशलधर्माः सप्तत्रिंशत् बोधिपाक्षिकाः धर्माः, सहायः च कल्याणमित्राणि सन्ति। ततः बुद्धः पात्राणां परिचयम् अकथयत्: रानी महामाया माता आसीत्, असन्तुष्टः भिक्षुः स एव हस्ती आसीत् यः शिशोः कृते राज्यं विजितवान्, शारिपुत्रः पितृहस्ती आसीत्, स्वयं च बुद्धः युवराजः आसीत्। उपदेशं श्रुत्वा सः भिक्षुः अर्हत् अभवत्।

हताशाय साधकाय कथा प्रयत्नस्य तां छविं दत्तवती यः पृष्ठं न गच्छति। हस्तिनः निष्ठा पितुः पुत्रं प्रति प्रवाहिता, निराशायाः घट्यां प्रकटिता विजयं च ददाति; बुद्धः भिक्षुमेव हस्तिनः भूमिकायां स्थापयति। निष्फलप्रयत्नस्य एका ऋतुः अन्तिमः निर्णयः न भवतीति कथा सूचयति; कल्याणमित्रैः नूतनोत्साहेन च स एव जनः अद्यापि सर्वेषां बन्धनानाम् अन्तं प्राप्नुयात्।