असातमन्तजातकम् — गुरोः तृष्णा-परीक्षा

भगवान् जातकसङ्ग्रहस्य एकषष्टितमं (६१) इमं वृत्तान्तम् अकथयत्, जेतवनस्थं कञ्चन भिक्षुं प्रति, यः एकस्यै स्त्रियै प्रेमरोगेण पीडितः आसीत् तथा साधनायै स्वमनः स्थिरीकर्तुं न शक्नोति स्म। तं साक्षात् न तर्जयन् भगवान् तक्षशिलायाः पुरातनीं कथां स्मृतवान्, यत्र प्रज्ञावान् आचार्यः अपि स्वशिष्यं तादृशेनैव व्याधिना मोचितवान्, तथा सा चिकित्सा अनियन्त्रितायाः तृष्णायाः भयं कस्यापि उपदेशात् अधिकं प्रकटितवती।

ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः महाविद्यावान् ब्राह्मणः आसीत्, यः तक्षशिलायां दिशापामोक्खः इति प्रसिद्धः श्रेष्ठाचार्यः अभवत्। दूरनगरेभ्यः शिष्याः पवित्रविद्याम् अधीतुं तस्य समीपम् आगच्छन्। तेषु वाराणस्याः एकः प्रतिभाशाली तरुणः ब्राह्मणः आसीत्, यस्मै षोडशे वर्षे मातापितरौ अग्निहोमपरायणं जीवनं वा गृहविद्याध्ययनजीवनं वा इति चयनं दत्तवन्तौ। सः विद्यां चितवान्, मातापितरौ च तं बोधिसत्त्वस्य अधीने अध्ययनाय तक्षशिलां प्रैषयताम्।

तरुणः परिश्रमेण अधीतवान्, कालान्तरे अध्ययनं समाप्तम् इति विश्वस्य गृहं प्रत्यागतवान्। किन्तु यात्रायां तस्य अन्तः किमपि अशान्तम् अभवत्, अनाख्या अस्वस्थता, यस्याः सम्बन्धः स्त्रीषु तस्य अज्ञानेन तेषु स्वस्य सुग्राह्यतया च आसीत्।

गृहे तस्य माता पृष्टवती यत् तस्य अध्ययनं वास्तवमेव समाप्तम् इति वा। सः “आम्” इत्यब्रवीत्, तदा सा अधिकं पृष्टवती: किं सः “दुःखग्रन्थान्” नाधीतवान्? सः अङ्गीकृतवान् यत् तेषां विषये सः कदापि न श्रुतवान्। भीता माता तं शीघ्रम् एव आचार्यं प्रति प्रत्यावर्तयत्, दृढं वदन् यत् तेषाम् अधीतिं विना सः स्वं शिक्षितं वक्तुं न शक्नोति, यद्यपि तक्षशिलायाः कस्मिन्नपि पाठ्यक्रमे तादृशाः ग्रन्थाः वस्तुतः नासन्।

तरुणः बोधिसत्त्वं प्रति प्रत्यागत्य असातमन्तं, दुःखग्रन्थान्, अर्थात् यत् ज्ञानं सः अपूर्णं त्यक्तवान् इति मन्यते, तद् उपदेष्टुं याचितवान्। बोधिसत्त्वः तत्क्षणम् अवगतवान् यत् बालकः एकया अज्ञातया कामनया दह्यते, यां सः अद्यापि तथा न जानाति; सः तं शिक्षयितुं सम्मतवान्, किन्तु प्रथमं किञ्चित्कालं सेवायाः अनन्तरम्। तदा बोधिसत्त्वः स्वमातुः सेवार्थं वनगृहे निवृत्तः आसीत्, या शतविंशतिवर्षीया अन्धा च आसीत्।

बोधिसत्त्वः तरुणं प्रत्यक्षं वृद्धायाः मातुः सेवायां नियुक्तवान्, तां स्नापयितुं, भोजयितुं, प्रत्येकम् आवश्यकतां च पालयितुम्, यथा भक्तः पुत्रः कुर्यात्। किन्तु सः एकम् असाधारणम् उपदेशम् अधिकं योजितवान्: तरुणः यदा तस्याः हस्तौ, पादौ, शिरः, पृष्ठं च मर्दयेत्, तदा उच्चैः वदेत् यत् वार्धक्येऽपि सा कियती सुन्दरी अस्ति, यौवने च कीदृशं सौन्दर्यम् अधारयत् स्यात् इति चिन्तयेत्। वृद्धा तदुत्तरे यत् किमपि वदेत्, तत् सर्वं बोधिसत्त्वाय निवेदयेदिति च तस्मै आदिष्टम्।

दिने दिने तरुणः सेवां कृतवान्, यथादिष्टं प्रशंसाः पुनःपुनः उक्तवान्, किन्तु न कदापि अचिन्तयत् यत् निष्क्रिये अरक्षिते च मनसि एवं प्रक्षिप्ताः शब्दाः किं जनयेयुः। मन्दं, अविश्वसनीयरूपेण, सा अन्धा वृद्धा विश्वसितुं प्रवृत्ता यत् तस्य चाटूक्तयः वास्तविकाम् अभिलाषाम् सूचयन्ति। सा कल्पयितुम् आरभत यत् सुन्दरः तरुणः परिचारकः तां सत्यमेव इच्छति, तस्य विचारः च मूलं गृहीत्वा अपसारयितुम् अशक्यः अभवत्।

एकदा सा तं साक्षात् अपृच्छत् यत् तस्य हृदयं तस्यां स्थितम् अस्ति वा। आचार्यस्य आदेशानुसारं सर्वं यथार्थं निवेदयितव्यम् इति तरुणः तत् न निषिद्धवान्। प्रोत्साहिता सा अवदत् यत् यदि सः तां सत्यमेव इच्छति, तर्हि प्रथमं तस्याः स्वपुत्रं बोधिसत्त्वं हन्तव्यम्, येन तौ निर्विघ्नं सहैव भवेताम्। तरुणः स्तम्भितोऽभवत्, किन्तु यथादिष्टं प्रत्येकं वचनं यथावत् आचार्याय सः तम् प्रस्तावम् अपि निवेदितवान्।

बोधिसत्त्वः न विस्मितः। सः आदितः एव शङ्कितवान् यत् अनियन्त्रिता तृष्णा जीवनस्य अन्तिमेषु वर्षेषु दुर्बलायाः धर्मपरायणायाः वृद्धायाः अपि किं कर्तुं शक्नोति, तथा च केवलं कथनात् न, प्रत्यक्षदर्शनेन तस्य शिष्यस्य तत् अवबोधयितुं सः परीक्षां सुनिश्चितवान्। सः अञ्जीरवृक्षस्य काष्ठेन मनुष्यप्रमाणां मूर्तिं तक्षितवान्, तस्याः स्वकीयानि चीवराणि परिधापितवान्, शयनशय्यायां च स्वयं शयानः इव स्थापितवान्। ततः सः वृद्धायाः करे कुठारं दत्तवान्, तरुणं च आदिष्टवान् यत् सः रज्ज्वा सह तस्याः हस्तं शय्यां प्रति नयेत्, “एषः प्रहारस्य अवसरः” इति कथयन्।

स्वपुत्रं प्रहरामीति मन्यमाना वृद्धा कुठारं काष्ठमूर्तेः कण्ठे अपातयत्। मांसस्य स्थाने काष्ठस्य नीरसः, निर्जीवः आघातः तत्क्षणम् एव तां बोधयामास यत् सा किं कृतवती, तथा च सा वस्तुतः किं भवितुम् उद्यता आसीत्। अस्य प्रकाशनस्य आघातः तस्याः दुर्बलदेहस्य सहनशक्तेः अधिकः आसीत्, सा तत्क्षणम् एव प्राणान् त्यक्तवती, कथायाः अनुसारं तस्याः कालः पूर्वमेव समुपस्थितः आसीत्।

सम्पूर्णां घटनापरम्पराम् अवलोक्य तरुणः अन्ततः अवगतवान् यत् आचार्यः तं किं दर्शयितुम् इष्टवान्: यत् कामः अरक्षितः अपरीक्षितश्च सन् कस्यापि प्रज्ञाम्, वयसा कियताऽपि, धार्मिकतया कियताऽपि, असम्भाव्यतया कियताऽपि, अभिभवितुं शक्नोति, तान् च तादृशेषु कर्मसु प्रवर्तयितुं शक्नोति येषु ते अन्यथा कदापि न चिन्तयेयुः। सः आचार्यस्य पुरतः घोषितवान् यत् संयमरहिताः स्त्रियः स्वीयेन रागेण एव दह्यमानाः भक्षकाग्निवत् भवितुं शक्नुवन्ति, तथा स्वयमपि तादृशान् बन्धनान् त्यक्त्वा आश्रमे शान्तिम् अन्वेष्टुम् इच्छति इति। यः विमूढतया अशान्तः गृहं प्रत्यगात्, तस्मात् मोहात् शुद्धः सः मनः स्थिरीकृत्य अनुशासितस्य अध्ययनजीवनं प्रत्यागतवान्।

कथायाः समाप्तौ बुद्धः पुरातनकथायाः पात्राणि समागतैः भिक्षुभिः ज्ञातैः जनैः सह अभेदेन निर्दिष्टवान्। तस्मिन् काले शिष्यस्य माता भद्दा कपिलानी आसीत् (पश्चात् प्रमुखा भिक्षुणी), पिता महाकस्सपः आसीत्, विक्षुब्धः शिष्यः आनन्दः आसीत्; परीक्षायाः परिकल्पकः प्रज्ञावान् आचार्यः तु पूर्वजन्मनि बुद्धः स्वयम् आसीत्।

असातमन्तजातकं कस्याश्चित् एकस्याः स्त्रियः दोषविषयिणी कथा रूपेण न तिष्ठति, अपि तु तेषां कृते सावधानवाणी रूपेण यः स्वं तृष्णातः सुरक्षितं मन्यते। वयः, धार्मिकता, जीवनभरं संयमः च न कवचं सिद्धाः यदा कामः प्रवेशच्छिद्रं लभते; आचार्यस्य सावधानतया विरचितं प्रदर्शनं, न तु प्रवचनम्, विमूढं शिष्यं यथावत् सत्यं द्रष्टुं प्रेरितवत्, यावत् सः स्वस्याः अरक्षितायाः अभिलाषायाः प्रत्यावर्तेत। सङ्ख्या ६१ स्थिरा अस्ति, यतः अत्र वर्णिता परीक्षा — भ्रमं परिकृत्य तृष्णायाः स्वकीयं भयं प्रकाशयितुं — सा तक्षशिलायाम् इव अद्यापि तीक्ष्णा एव अस्ति।