उम्मदान्ती जातकम्

पालित्रिपिटके जातकसंख्या ५२७ इयं कथा भगवता बुद्धेन एकस्य भिक्षोः विषये कथिता। श्रावस्त्यां पिण्डपातचर्यायां चरन् सः अतीव सुन्दरीं स्त्रियं दृष्ट्वा सर्वथा निराशायां निमग्नः अभवत्। तं उपदेशार्थं भगवतः समक्षम् आनेतव्यम् आसीत्। तादृशदृष्टेः यथार्थं जयं दर्शयितुं भगवान् पूर्वजन्मनः एकं वृत्तान्तं स्मारितवान्, यत्र एकः राजा अतीव महता मूल्येन तदेव प्रलोभनं सम्मुखीकृतवान्।

अरिट्ठनगरे, शिविराष्ट्रस्य राजधान्याम्, बोधिसत्त्वः शिविराजरूपेण राज्यं कृतवान्। सः न्यायेन, नैतिकसत्यनिष्ठया, शीलानां कठोरपालनेन च समग्रायां पृथिव्यां प्रशंसितः आसीत्। तस्मिन्नेव नगरे एकः धनिकः वणिक् निवसति स्म, यस्य दुहिता उम्मदन्ती नाम इतीव सुरूपा आसीत् यत् तां दृष्ट्वा मात्रेण पुरुषाः विवेकं विस्मरन्ति स्म।

तस्याः पिता तां राज्ञे उपस्थापयितुम् इच्छन् राजकीयान् ब्राह्मणज्योतिषिकान् तस्याः शुभलक्षणानां परीक्षार्थं प्रेषितवान्। उम्मदन्ती ब्राह्मणान् ग्रीवातः गृहीत्वा गृहाद् बहिः निष्कासितवती। एतेन अपमानेन क्षुभिताः ब्राह्मणाः राज्ञे अवदन् यत् सा कन्या तस्य योग्या नास्ति। राजा तां आह्वातुं न प्रेषितवान्, तस्याः पिता च तां राज्ञः सेनायाः सर्वोच्चसेनापतिना अभिपारकेन सह विवाहितवान्।

उम्मदन्ती राज्ञः अस्वीकारेण असन्तुष्टा आसीत्, तस्याः असन्तोषः विवाहानन्तरमपि तस्याः मनसि स्थितः।

अक्टोबरमासे भवति कार्तिकोत्सवस्य पूर्णिमादिने नगरं दीपैः अलंकृतं प्रज्वालितं च अभवत्, राजा च उत्तमाश्वैः योजिते भव्ये रथे आरुह्य नगरपरिक्रमां कृतवान्। अभिपारकः स्वभार्यां सूचितवान् यत् सा राज्ञः समक्षं न दर्शनीया; किन्तु सा स्वपरिचारिकया ज्ञापितवती यदा शोभायात्रा तद्गृहद्वारं प्राप्नुयात्। राज्ञः समीपम् आगच्छति सति सा वातायने प्रकटीभूय तस्मिन् पुष्पाणि अवकीर्णवती।

राजा तस्याः सौन्दर्येन अभिभूतः अभवत्, स्वसारथिं सुनन्दं च पृष्टवान् यत् तद् गृहं कस्य इति। सा अभिपारकस्य भार्या इति ज्ञात्वा सः शोभायात्रां त्यक्त्वा स्वशय्यायां शयितः, छन्दोबद्धेन वाचा स्वमोहं विलपन्; तस्य मनः सर्वथा तयैव ग्रस्तम् अभवत्।

अभिपारकः मन्त्रिभ्यः राज्ञः अवस्थां श्रुतवान्। राजद्वारे स्थित्वा राज्ञः विलापं श्रुत्वा सः तं रक्षितुं निश्चितवान्। सः एकं चतुरं सेवकं नियुज्य देवस्थानरूपे शून्ये वृक्षे तं निलीनं कृतवान्, यक्षवत् वक्तुं च आदिष्टवान्। यदा अभिपारकः तत्र बलिं दत्तवान्, तदा वाणी घोषितवती यत् राजा न रोगी, किन्तु उम्मदन्त्यां आसक्तः अस्ति, तां अप्राप्य च मरिष्यति। ततः अभिपारकः राजानं गत्वा तं सन्देशं एवं निवेदितवान् यथा यक्षः तेन एव सम्भाषितवान्।

राजा स्वरहस्यस्य प्रकाशनेन लज्जितः अभवत्, तथापि स्वमित्रस्य अपकारं कर्तुं सः न इच्छति स्म। अभिपारकः उम्मदन्तीं राज्ञे उपहाररूपेण दातुं प्रस्तावितवान्, किन्तु शिविराजः अवदत् यत् स्वर्गप्राप्तये अपि सः अधर्मकर्म न करिष्यति।

अभिपारकः पुनः पुनः आग्रहं कृतवान्, प्रत्येकवारं च राजा छन्दोबद्धेन वाचा धर्मशिक्षाः दत्तवान्; शासकं सः तं वृषभेन उपमितवान् यः यूथं नयति, अतः ऋजुः एव गन्तव्यः। राजा अवदत् यत् नृपेण न्यायेन शासितव्यम्, येन धर्मनियमः राजानं प्रजां च समानरूपेण शासयेत्।

स्वोपदेशेन प्रेरितः राजा मोहं त्यक्त्वा स्वमित्रे निष्ठां रक्षितवान्। अन्ते बुद्धः चत्वारि आर्यसत्यानि उपदिष्टवान्, तस्य असन्तुष्टभिक्षोः च मार्गस्य प्रथमां भूमिम् प्राप्ता।

शिविराजं वस्तुतः यत् रक्षितवत्, तत् प्रलोभनस्य अभावः नासीत्, यतः प्रलोभनं तं इतीव बलेन प्राहरत् यत् तस्य जीवनमपि प्रायः अन्तं गतम्। तस्य रक्षणं तु तत् यत् सः तस्मिन् भावे निर्णयं न दत्तवान्, यः निर्णयः केवलं स्वविमर्शितबुद्धेः अधिकारः आसीत्। श्रावस्त्याः निराशः भिक्षुः अनेनैव स्मरणेन आवश्यकः आसीत्। एका दृष्टिः, यद्यपि तस्मिन् क्षणे अतीव अभिभावी, तां लभमानस्य व्यक्तेः स्थायिनं किमपि न सूचयति; यः राजा कामेन मृत्योः सीमां नीतः, सोऽपि पर्याप्तेन संकल्पेन भावं स्वोपरि शासनं न कर्तुम्, अपितु स्वान्तःकरणेन गन्तुं अनुमन्तुं चिनोतु।