भल्लटिय जातकम्

पालिपिटके भल्लातियजातकम्, बुद्धस्य जन्मकथासु पञ्चशततमं (504), कोसलराज्ञ्याः मल्लिकायाः कृते उक्तम्, यदा सा स्वपत्या राज्ञा पसेनदिना सह तस्य रानीरूपेण तस्याः प्राप्यस्य आदरस्य विषये कलहे आसीत्। राज्ञः क्रोधं बुद्धः न जानाति इति मत्वा मल्लिका विस्मिता अभवत्, यदा सः राजप्रासादम् आगत्य तां पूर्वजन्मनः इयं कथाम् अकथयत्, यया शताब्दीभ्यः अपि अधिककालं स्थितः भक्तिभावः प्रकटितः।

पुरा वाराणस्यां भल्लातियनामा राजा राज्यं कुर्वन् आसीत्, यस्य मृगयायाः परं प्रियं किमपि नासीत्। मृगमांसाभिलाषी सः श्वभिः शस्त्रैः च वनं प्रति निर्गतः, स्वमृगं अनुधावन् स्वपरिजनेभ्यः अतिदूरं गतः, यावत् हिमालयस्य गहनप्रदेशे गन्धमादनपर्वते पर्वतीयनद्याः तटे एकाकी आरोहन् आत्मानम् अपश्यत्।

पुष्पिततरुभिः पतज्जलैः च परिपूर्णं प्रदेशं अतिक्रम्य नद्याः अनुसारं ऊर्ध्वं गच्छन् सः अग्रे रोदनध्वनिं शृणोत्। पर्णानि अपसार्य सः उच्चपर्वतानां परीसदृशौ द्वौ किन्नरौ अपश्यत्, परस्परम् आलिङ्ग्य रुदन्तौ यथा तयोः हृदयं विदीर्येत।

धनुः हस्ते गृहीत्वा भल्लातियः अग्रे गत्वा अपृच्छत् यत् कः दुःखः एतान् तेजस्विनः प्राणिनः अश्रुपातं प्रति प्रेरयति। किं कोऽपि पशुः तेषां बन्धूनां हानिं कृतवान्, अथवा कस्यापि विपत्तिः तेषां गृहं प्रति आगता इति सः चिन्तयति स्म।

किन्नरौ उत्तरं दत्तवन्तौ यत् न कोऽपि पशुः न च मृत्युः तौ स्पृष्टवन्तौ। एकदा एका वर्षा नद्याः जलं उद्वेलितवत्, तथा च एकस्यां रात्रौ तौ परस्परम् अदृष्ट्वा विपरीततटयोः स्थातुं बाध्यौ अभवताम्। मादा किन्नरी तम् अवदत् यत् तया सा एकाकिनी रात्रिः पुष्पाणि गन्धद्रव्याणि च सञ्चिनोति स्म, जले पुनः अवरोहिते सति स्वपतिं स्वागतं कर्तुं सज्जा भूत्वा। तस्याः रात्रेः अनन्तरं सप्तशतानि वर्षाणि न्यूनानि त्रीणि—अर्थात् षट्शतानि सप्तनवतिः (६९७) वर्षाणि—व्यतीतानि आसन्, तथापि तौ तत् शोचन्तौ आस्ताम् यथा सा रात्रिः अधुनैव समाप्ता अभवत्।

किन्नरौ राज्ञे अवदताम् यत् तेषां जातिः सहस्रं वर्षाणि जीवति, मानवजीवनं अल्पीकुर्वतीभ्यः व्याधिभ्यः अस्पृष्टा। एतावत् जीवनम् अग्रे सति अपि ते शताब्दीभ्यः पूर्वं व्यतीतायाः एकस्याः रात्रेः शोकं त्यक्तुं न शक्तवन्तौ। तेषां स्वाभाविकजीवनस्य अन्तं प्राप्तुं पूर्वम् अद्यापि त्रीणि शतानि वर्षाणि अवशिष्टानि आसन्, तेषु अवशिष्टेषु एकस्मिन् अपि वर्षे तस्याः खोयी एकायाः रात्रेः भावना लघुतां न प्राप्तवती।

भल्लातियः मौनं स्थितः, यत् श्रुतं तेन स्तब्धः। सः विचारितवान् यत् सहस्रवर्षाणां निश्चिन्तं जीवनं प्राप्तवन्तः प्राणिनः अपि एकस्याः खोयाः रात्र्याः कृते इतीव गभीरं शोचन्ति। मानवाः, येषां स्वायुः प्रायशः शतं न प्राप्नोति, स्वल्पतरं समयं क्रोधे, कलहे, तथा जीवितुम् इतोऽपि न्यूनोत्सुकानां प्राणिनां मृगयायां व्ययन्ति।

एतेन विचारेण प्रेरितः भल्लातियः यः मृगया तं तत्र आनयत् तां परित्यक्तवान्। सः वाराणसीं प्रत्यागतः, न पुनः स उत्साही मृगयाकारः यः तस्मिन् प्रभाते निर्गतः आसीत्। तदारभ्य सः मृगयां त्यक्तवान्, दानं वितरितवान्, यत् धनं परिचर्या च मृगानां अनुसरणे व्ययितवान् तेन स्वराज्यं शासितवान्। यानि श्वानि शस्त्राणि च तं हिमालयं यावत् नीतवन्ति आसन् तानि सदा अर्थम् अपसारितानि, पर्वतात् अधः अवरोहन् राजा न तु सः एव पुरुषः आसीत् यः तम् आरुरोह।

कथां समाप्य बुद्धः प्रकटितवान् यत् तस्याः पात्राणि के आसन्। कोसलराजः नरकिन्नरः आसीत्, मल्लिका स्वयं तस्य शोकाकुला सहचरी आसीत्, बुद्धः स्वयं तु सः एव राजा भल्लातियः आसीत्, यः एकदा तस्मिन् पर्वतीयनद्यास्तटे स्थित्वा शृणोत् स्म।

अयं कथा मल्लिकायै यत् अददात् तत् पसेनदिना सह तस्याः कलहे कः सत्यवान् इति विवादः न आसीत्, अपि तु तत्पार्श्वे स्थापयितुं मापदण्डः आसीत्। यदि एकरात्रेः विरहः प्रायः सप्तशताब्देः परमपि समर्पितान् हृदयान् अश्रुपर्यन्तं नेतुं शक्नोति, तर्हि द्वयोः जनयोः कलहः, येषां शेषाः सर्वे दिवसाः सह यापिताः भविष्यन्ति, तस्मिन् क्षणे यथा अनुभूयते तथा अपेक्षया लघुतरः आसीत्। बुद्धेन अधुना एव किन्नरेषु वर्णितः सः समर्पणभावः, यद्यपि गूढः, तयोः द्वयोः एव अन्तः विद्यमानः आसीत् ये इयं कथां शृण्वन्तौ आस्ताम्।