कृष्णजातकम्

बुद्धः जातसङ्ख्याकं ४४० इदं जातकम् अभाषत, यथा जातकट्ठकथा अभिलिखति, कपिलवस्तुनि। सः भिक्षुगणैः सह न्यग्रोधारामे विचरन् आसीत्, यदा सः स्मितं कृतवान्। वृद्धः आनन्दः तत्कारणं पृष्टवान्। बुद्धः उत्तरं दत्तवान् यत् बहुकालपूर्वं 'कृष्ण' इति नाम्ना मुनिः तस्मिन् एव स्थाने ध्यानं कुर्वन् न्यवसत्, तस्य तपःप्रभावेण देवराजस्य शक्रस्य निवासः अपि कम्पितः आसीत्। ततः सः सम्पूर्णां कथां प्रावर्तयत्।

यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, तदा एकः धनिकः निःसन्तानः ब्राह्मणः व्रतं गृहीत्वा पुत्रार्थं प्रार्थितवान्। तस्य धनं अशीति-कोटयः, अर्थात् अष्टशतकोटिमुद्राः आसन्। बोधिसत्त्वः तस्य पुत्रत्वेन गर्भे अवतीर्णः। कृष्णवर्णत्वात् बालकः कृष्णकुमारः इति नामकृतः, यस्य अर्थः 'युवा कृष्णः' इति।

षोडशवर्षवयसि सः कलाशिक्षार्थं तक्षशिलां प्रेषितः। सः गृहम् आगत्य योग्यां पत्नीं प्राप्तवान्, कालान्तरे पितुः सम्पत्तेः उत्तराधिकारी च अभवत्।

एकदा कृष्णः धनागारेषु परिभ्रमन् सुवर्णफलकं पठितवान्। तत्र लिखितं आसीत् यत् अमुकः पूर्वपुरुषः कियत् धनं सञ्चितवान्, अन्यः च कियत्। सः अवलोकितवान् यत् ते सर्वे स्वामिनः दिवङ्गताः, धनं च तत्रैव त्यक्त्वा गताः।

सः निश्चितवान् यत् दानम् एव श्रेयः। सप्ताहं यावत् सः उदारतया दानं दत्तवान्; अट्ठकथा कथयति यत् तस्य भाण्डारः न न्यूनीभूतः। ततः सर्वं त्यक्त्वा सः हिमालयं गतवान्।

हिमालये कृष्णः तपस्यायाः कठोरव्रतानि स्वीकृतवान्। सः खुल्ले आकाशे वृक्षमूले निवसति स्म, उपविशति स्म वा भूमौ शयति स्म। ऋतुनुसारं वृक्षः यत् स्वयं दद्यात्—फलं, पुष्पं, पत्राणि, त्वचं च—तदेव सः गृह्णाति स्म। अट्ठकथा एतादृशानि त्रयोदश व्रतानि गणयति। तैः सः अभिज्ञाः तथा सम्यक् ध्यानसमाधिं प्राप्तवान्।

तस्य गुणस्य प्रभावेण शक्रस्य आसनम् उष्णम् अभवत्। शक्रः अवगतवान् यत् स्वपुण्यं क्षीणं जातम् अथवा समीपे कश्चित् महात्मा तपः करोति। सः यत्र कृष्णः उपविष्टः आसीत्, तस्य वृक्षस्य समीपम् आगतवान्। सः परीक्षितुम् इच्छति स्म यत् कृष्णवर्णत्वेन तथा साधारणाहारेन उपहसितः मुनिः क्रुध्यति वा न वा।

शक्रः प्रथमं गाथया उक्तवान्। सः तात्पर्यतः कथितवान् यत् कृष्णः कृष्णवर्णः अस्ति, दीनम् आहारं च सेवते। कृष्णः शान्तः गाथया उत्तरं दत्तवान्। सः अवदत्—मनुष्यः त्वचया कृष्णः न भवति; यदि सः दुष्कर्म करोति, तदैव सः कृष्णः भवति।

शक्रः सन्तुष्टः अभवत् वरदानं च दातुम् इच्छति स्म। कृष्णः केवलं तदेव याचितवान् यत् संन्यासिनः आवश्यकम्—सः द्वेषरहितः, हिंसारहितः, लोभरहितः, कामरहितः च भवेयम् इति। ततः सः एतेषां चतुर्णां दोषाणां विषये तेषां दुष्परिणामानां च विस्तारेण उक्तवान्, यतः शक्रः अतीव प्रभावितः अभवत्।

शक्रः पुनः वरदानं प्रस्तावितवान्; कृष्णः याचितवान् यत् तस्य शान्तिं कोऽपि रोगः न विघ्नीयात्। शक्रः पुनरपि प्रस्तावितवान्। अस्मिन् समये कृष्णः याचितवान् यत् तस्य निमित्तेन कोऽपि प्राणी शरीरेण वा मनसा वा न पीड्येत।

न एकवारम् अपि सः भोजनं, सुखं, उत्तमं निवासं वा, अथवा कोऽपि पुरस्कारं याचितवान्। एतत् दृष्ट्वा शक्रः यत् याचितं तत् सर्वं प्रदत्तवान्। सः वृक्षं सदा फलप्रदं कृतवान्, ततः स्वर्गं प्रत्यागतवान्। कृष्णः स्वध्यानं पुनः आरब्धवान्, आयुषः अवसाने च ब्रह्मलोकं गतवान्।

बुद्धः कथां समापयन् जन्म अभिज्ञापितवान्। अनुरुद्धः शक्रः आसीत्, बुद्धः स्वयं च प्रज्ञावान् कृष्णः आसीत्।

जातकसङ्ख्या ४४० साधारणम् अपमानं परिवर्तयति। शक्रः कस्यचित् पुरुषस्य त्वक्वर्णेन उपहसति, मुनिः च उत्तरयति यत् कृष्णता कर्मणां धर्मः अस्ति, न तु शरीरस्य।

ततः सः याचते लघुसूची—द्वेषः नास्ति, हिंसा नास्ति, लोभः नास्ति, कामः नास्ति, तं विघ्नयितुं रोगः नास्ति, तस्य कारणेन कोऽपि प्राणी न पीड्यते। एषा विनम्रा याचना अस्ति, यया सः सूचयति यत् सः यत् मूल्यवत् तत् पूर्वमेव अवगतवान्।

बुद्धः न्यग्रोधारामे स्मितं कृतवान्, यतः स्थानम् एव एतत् स्मरति स्म। पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः तत्र उपविश्य उपहसितः, स्वच्छेन मनसा उत्तरं दत्तवान्। तेषां सह गच्छतां भिक्षूणां कृते स्मितं सूचयति स्म यत् तेषां पादतले भूमौ एकः मुनिः आसीत् यः देवात् किमपि न इच्छन् केवलं मृदुतरं हृदयं याचितवान्।