तक्कजातकम्

बुद्धः जेतवने विहरन् एकस्मै भिक्षवे, यः कांचित् स्त्रियं दृष्ट्वा मोहग्रस्तोऽभवत्, इमं जातकं (पालित्रिपिटके त्रिषष्टितमं) कथितवान्। शास्ता तं स्पष्टमुवाच — स्त्रियः कृतघ्नाः वञ्चकाश्च भवितुमर्हन्ति; किमर्थं त्वं तासां कृते मोहेन विक्षिप्तो भ्रमसि इति पप्रच्छ। स्वीयं वचनं सम्यक् प्रमाणयितुं सः एकं तापसस्य कथामकथयत्, यस्य कठोरतपसा लब्धा सिद्धिः तादृश्या एव मूढतया नष्टा अभवत्।

यदा वाराणस्यां राजानः राज्यमकुर्वन्, तदा बोधिसत्त्वः संसारं त्यक्त्वा वनजीवनमाश्रितवान्। एकान्ते वसन् निरन्तराभ्यासेन सः यथार्थां आध्यात्मिकीं प्रज्ञां ध्यानसमापत्तेः गभीरां शान्तिं च प्राप्तवान्। गङ्गातीरे सरलं जीवनं यापयन् सः लोकेन अविचलितः आसीत्।

एकदा तापसः नद्यां स्त्रियं दृष्टवान्, या वेगेन प्रवहन्ती निमज्जनस्य यथार्थसंकटे आसीत्। सा कोषाध्यक्षस्य दुहिता आसीत्, यस्याः स्वभावः, यथा पश्चात् स्पष्टं जातम्, मृदुः नासीत्। करुणया प्रेरितः तापसः जले प्रविश्य तां स्वाश्रमतीरं सुरक्षितं समानयत्।

सा स्त्री कियन्तं कालम् आश्रमे अवातिष्ठत। स्त्रीसुलभेन लावण्येन निरन्तरेण च छलेन सा क्रमशः तापसं स्वव्रतेभ्यः विचालितवती। तस्याः प्रभावेण सः यां आध्यात्मिकीं सिद्धिं दीर्घकालं प्रयत्य प्राप्तवान्, तां नष्टवान्; तस्य चित्तं ध्यानात् सम्पूर्णतया विमुखं तस्यां एव आकृष्टम् अभवत्।

तापसजीवनात् पतितः पूर्वः तापसः तया सह वनं त्यक्त्वा ग्रामे न्यवसत्, यत्र उभयोः पोषणाय खर्जूराणि विक्रीतवान्। कालेन ग्रामजनाः तं केवलं “खर्जूरतापसम्” इति अवदन्; एतत् नाम दर्शयति यत् स्वप्रथमसिद्धेः कियद्दूरम् सः अपक्रान्तः।

ग्रामे विपत्तिः समागता यदा दस्युसमूहः तम् आक्रम्य लुण्ठयामास। कोलाहलमध्ये सा स्त्री दस्युनायकेन स्वयमेव गृहीता, स्वीकृता च। पश्चात् स्थितः खर्जूरतापसः तस्याः विना आत्मानं दृष्टवान्, यस्याः कृते सः बहु त्यक्तवान्।

अचिरेणैव सा स्त्री खर्जूरतापसं सन्देशं प्रेषयामास — नवीनायां स्थित्यां दुःखिता इति वदन्ती, स्वसमीपम् आगन्तुं च याचमाना। सः तस्याः वास्तविकम् अभिप्रायम् अजानन् यथोक्तं दस्यूनां गुप्तस्थानं गतवान्; यतः सा तं सर्वथा द्रोग्धुं पूर्वमेव निश्चितवती आसीत्।

यदा सः आगतः, तदा सा स्त्री दस्युनायकम् अवदत् यत् समीपे गुप्तः अयम् अपरिचितः तस्याः पूर्वसहचरः अस्ति; सा सत्यात् अधिकं भयंकरम् आरोपं सूचयति स्म। तां विश्वसन् नायकः खर्जूरतापसं गृहीत्वा पुनः पुनः ताडयामास। प्रहारेषु ताड्यमानः सः केवलम् अनवरतं मन्त्रयति स्म — “क्रूराः कृतघ्नाः, कलङ्कदायिनः विश्वासघातिनः!”

खर्जूरतापसस्य मन्त्रितान् शब्दान् श्रुत्वा तं व्याख्यानाय पीडयन् दस्युनायकः क्रमशः सम्पूर्णां कथां निरगमयत् — नद्याः उद्धारं, प्रलोभनं, सिद्धेः पतनं, साम्प्रतं चान्तिमं विश्वासघातं च। स्त्रियः विश्वासघातं यथार्थरूपेण ज्ञात्वा नायकः क्रोधेन तां प्रति परावृत्तः, तत्रैव तां मरणं प्रापयत्।

स्त्रियः कृतघ्नतया उभौ कीदृशं मूल्यं दत्तवन्तौ इति स्पष्टं दृष्ट्वा, नायकः खर्जूरतापसश्च, तस्याः प्रभावात् मुक्तौ सन्तौ, तपस्विजीवनं स्वीकर्तुं संकल्पितवन्तौ। ते सहैव तापसौ अभवन्, नूतनेन सत्येन च अभ्यासेन कालान्तरे उभावपि ध्यानप्रज्ञायाः उच्चतां पुनः प्राप्तवन्तौ।

बुद्धः कथां एकया गाथया समापयत्; यस्यां स्त्रियः कोपनाः, कलङ्कदायिन्यः, कृतघ्नाः, कलहबीजवपन्त्यश्च भवितुमर्हन्ति इति सचेतयत्; श्रोतारं भिक्षुं च तत्स्थाने पवित्रमार्गम् अनुसर्तुं प्रोत्साहयत्, यत्र सत्यं सुखम् अद्यापि लभ्यते। कथां समापयन् बुद्धः तत्कालस्य दस्युनायकम् आनन्दम्, स्वयं च पतितः पुनरुत्थितं खर्जूरतापसम् अभिज्ञातवान्।

एतत् त्रिषष्टितमं जातकं न अखण्डशान्तेः कथारूपेण, अपितु अस्य सत्यनिष्ठस्य वृत्तान्तस्य रूपेण तिष्ठति — यत् मोहेन सिद्धिरपि नश्यति, सत्प्रयत्नेन च पुनः लभ्यते। खर्जूरतापसस्य कथा जेतवनस्थाय मोहग्रस्ताय भिक्षवे सुलभां सान्त्वनां न दत्तवती; केवलं तत् गम्भीरं सत्यं यत् कामः बोधिसत्त्वस्यापि कष्टलब्धां शान्तिम् एकदा हृतवान्, तथैव सः अनियन्त्रितः सन् कस्यापि साधकस्य शान्तिं हर्तुं शक्नोति। तथापि कथा निराशायां न, प्रत्युत पुनःस्थापने समाप्यते — मार्गात् पतनं, कियद्वेदनाजनकम् अपि, मार्गस्य अन्तः भवितुं नार्हति इति दर्शयन्।