असङ्कीयजातकम्

भगवान् जेतवने श्रावस्त्याः एकस्य गृहस्थोपासकस्य विषये इमां कथाम् अकथयत्, यः मार्गफलं प्राप्तवान् आसीत्। वणिक्सार्थेन सह यात्रां कुर्वन् सः सार्थनायकस्य शिबिरसमीपे एकस्य वृक्षस्य अधः रात्रिम् अतिवाहितवान् चङ्क्रमणेन। पञ्चशतं दस्यवः शिबिरं लुण्ठितुं परिवार्य स्थिताः आसन्, किन्तु ते तं प्रहरिणं मत्वा तस्य निद्रायाः प्रतीक्षां कुर्वन्ति स्म। सः कदापि न निद्रितवान्। प्रथमे, मध्यमे, अन्तिमे च यामे सः चङ्क्रमन् आसीत्, प्रभाते च दस्यवः शस्त्राणि त्यक्त्वा पलायिताः। श्रावस्तीं प्रत्यागत्य गृहस्थः बुद्धं पृष्टवान् यत् किं स्वं रक्षन् नरः अन्यानपि रक्षति इति; बुद्धः तत् समर्थितवान्। ततः भगवान् अतीतस्य कथाम् आख्यातवान्। इयं पालि-त्रिपिटकस्य जातकसंख्या ७६ अस्ति।

ब्रह्मदत्ते वाराणस्याः शासने सति बोधिसत्त्वः ब्राह्मणरूपेण जन्म लब्धवान्। कामभोगानां संकटं दृष्ट्वा सः गृहजीवनं परित्यज्य हिमालयस्य समीपे जनपदे तापसः अभवत्।

लवणस्य सौवीरकस्य च आवश्यकतायां तापसः भिक्षाटनाय निर्गतः, वणिक्सार्थेन सह च सम्मिलितवान्। यात्रिकाः वने शिबिरं निर्मितवन्तः, बोधिसत्त्वः तु ध्यानसुखे निमग्नः समीपस्य वृक्षस्य अधः चङ्क्रमितवान्।

सायंभोजनानन्तरं दस्यवः आगतवन्तः। ते चङ्क्रमन्तं तापसं दृष्ट्वा निश्चितवन्तः यत् सः शयनं करिष्यति तावत् प्रतीक्षन्ते, ततः शिबिरम् आक्रमिष्यन्ति।

परन्तु बोधिसत्त्वः न शयितवान्। सः प्रथमं यामं, मध्यमं यामम्, अन्तिमं यामं च यावत् शान्त्या अविचलया च ध्यानेन चङ्क्रमितवान्, दस्यूनां प्रतीक्षा च निष्फला अभवत्।

निराशाः दस्यवः शस्त्राणि परित्यज्य यात्रिकान् उच्चैः अवदन् यत् तापसस्य चङ्क्रमणम् एव तान् रक्षितवत्। प्रभाते सार्थजनाः परित्यक्तानि शस्त्राणि दृष्ट्वा भीताः बोधिसत्त्वं पृष्टवन्तः यत् किं सः दस्यून् अपश्यत् इति। सः अवदत् यत् अपश्यम् इति। यदा ते पृष्टवन्तः यत् किं सः न बिभेति इति, तदा सः अवदत् यत् दस्यवः केवलं धनवतः भीषयन्ति, अहं तु किमपि न धारयामि, अतः ग्रामे वा वने वा मम किमपि भयं नास्ति।

सार्थजनान् धर्मम् उपदेष्टुं बोधिसत्त्वः तदा गाथाम् उक्तवान्: ग्रामे तस्य शङ्का नास्ति, वने भयं न, यतः मैत्र्या करुणया च सः ऋजुं मार्गम् आरूढवान्। अट्ठकथा व्याख्याति यत् एषः ऋजुमार्गः मैत्रीकरुणाविषयकः ध्यानसमाधिः अस्ति, यः कायवाक्चित्तेषु वक्रतारहितः ब्रह्मलोकं प्रति नयति।

सार्थजनाः शान्ताः अभवन् बोधिसत्त्वं च सत्कृतवन्तः। जीवनपर्यन्तं बोधिसत्त्वः चत्वारि ब्रह्मविहाराणि भावितवान्, मरणानन्तरं च ब्रह्मलोके उत्पन्नः। बुद्धः पात्राणां परिचयेन कथां समापितवान्: तस्मिन् काले सार्थजनाः तस्य अनुयायिनः आसन्, तापसः च स्वयं सः एव आसीत्।

उपासकस्य प्रश्नस्य उत्तरं कथा तर्केण न, दर्शनेन ददाति: तापसः दस्युषु किमपि न कृतवान्, केवलं स्वचित्तं स्थिरं करुणावत् च अरक्षत्; एषा स्थिरता समग्रं सार्थं रक्षितवती। तस्य स्वकीयैः वचनैः तस्याः स्थिरतायाः स्रोतः मैत्रीकरुणापूर्णं हृदयम् इति निर्दिश्यते, अतः ग्रामे वने वा तस्य भयं नास्ति। अस्यां जातककथायां स्वात्मरक्षा किञ्चिदपि स्वार्थमयी नास्ति।

श्रावस्त्याः उपासकः अपि इमं सत्यम् अल्पतरे परिमाणे अजीवत्। सः केवलं वृक्षमूले सचेतः जागरूकश्च चङ्क्रमन् आसीत्, दस्यवः च सार्थम् अपहर्तुं छिद्रं न प्राप्नुवन्। भगवान् उपासकस्य तां रात्रिं बोधिसत्त्वस्य दूरातीतायाः रात्र्याः पार्श्वे स्थापितवान्, यथा श्रोतारः बहुषु जन्मसु प्रवहमानं समानं प्रतिरूपं पश्येयुः। सावधानतया मैत्र्या च प्रशिक्षितं चित्तं शस्त्रम् अपेक्षते न, तस्य शान्तिः समीपे आश्रितं प्रत्येकं जनं प्रसरति। भये निद्रितवन्तः सार्थजनाः प्रभाते भूमौ पतितानि शस्त्राण्येव दृष्ट्वा तद् अज्ञासिषुः।