एषा कथा जातकट्ठवण्णनायां — पालिजातकटीकायाम् (जातकसङ्ख्या 433) — खुद्दकनिकायस्य नवनिपाते उपलभ्यते।
वाराणस्याः द्वौ सहपाठिनौ
पुरा ब्रह्मदत्ते राजनि वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः राजपुरोहितस्य पुत्रः अभवत्। सः युवराजेन ब्रह्मदत्तेन सह बाल्यकालात् सहपाठी आसीत्, तौ समानैः आचार्यैः पार्श्वे पार्श्वे सर्वाः विद्याः अधीतवन्तौ। यदा वृद्धः राजा दिवङ्गतः, तदा तस्य मित्रं सिंहासनम् अध्यारोहत्। बोधिसत्त्वः राजसभायाः वैभवं दृष्ट्वा तत् क्षणिकं सारहीनं च अमन्यत, सः स्वोत्तराधिकारं त्यक्त्वा वनवासी तापसः अभवत्। सः हिमालयस्य उन्नते गुहायां प्रविश्य, यत्र घनं दीर्घं च केशजालं तस्य शरीरं परितः वर्धते स्म, यत् तस्य हिमझञ्झावातेभ्यः एकमात्रं रक्षणं आसीत्; तेन सः पर्वतेषु 'लोमशकाश्यपः' (लोमशः काश्यपः) इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्। शतवर्षाधिकं निरन्तरं संयमं ध्यानं च कुर्वन् सः पञ्च अभिज्ञाः (अभिज्ञाः) अष्ट समापत्तीः (समापत्तयः) च प्राप्तवान्। तस्य अविचलितसदाचारस्य तेजः इतीव प्रज्वलितम् आसीत् यत् तत् देवराजस्य शक्रस्य सिंहासनमपि कम्पितवत्।
शक्रस्य भयं राज्ञः पाशश्च
शक्रः चिन्तातुरः अभवत्। “एषः तापसः,” सः अचिन्तयत्, “स्वसदाचारस्य अतितीव्रेण अग्निना मां स्वस्वर्गभवनात् अधः पातयितुं समर्थः भवेत्।” स्वसिंहासनात् पतनात् पूर्वं तापसस्य शक्तिं भञ्जयितुं सङ्कल्प्य शक्रः मध्यरात्रौ ब्रह्मदत्तस्य शयनगृहं गत्वा तस्मै मोहकं वचनं दत्तवान्: यदि देशे एकः सत्यतः सदाचारी तापसः चतुष्पदानां बलिमहायज्ञस्य अध्यक्षत्वाय प्रेरितः स्यात्, तर्हि राजा समग्रस्य भारतस्य अधिपतिः भविष्यति, यः वार्धक्येन मृत्युना च अबाधितः। ब्रह्मदत्तः पर्वतेषु स्थितं बाल्यसखायं स्मृत्वा स्वप्रज्ञावन्तं मन्त्रिणं सय्हं समृद्धोपहारैः राज्यस्य अर्धभागस्य प्रस्तावेन च सह हिमालयं प्रति प्रेषितवान्। किन्तु लोमशकाश्यपः स्वसखायस्य दूतं विना सङ्कोचं प्रत्याख्यातवान्, घोषयन् यत् राज्यम् एकः विषैला सर्पः एव अस्ति, यं सः कदापि पुनः स्वहस्ते न धारयिष्यति।
यदा सय्हः रिक्तहस्तः प्रत्यागतः, तदा शक्रः पुनः राज्ञे प्रत्यक्षीभूतः। धनं भूमिः वा तापसं न चालयितुं शक्नुतः, सः अवदत्; परन्तु स्त्रीजातेन जातः कोऽपि सूक्ष्मतमाद् तृष्णातः पूर्णतया मुक्तः नास्ति — राजा स्वपुत्रीं प्रेषयतु। अतः ब्रह्मदत्तः सय्हम् आज्ञापितवान् यत् सः मानुषीणां सर्वासां सौन्दर्यम् अतिक्रम्य चन्दवतीं राजकुमारीं हिमालयपादस्य प्रान्तं आनयतु। यदा लोमशकाश्यपः जलानयनार्थं स्वतपोवनात् अवतीर्य आगतः, तदा तस्य नेत्रे दीप्तायाः राजकुमार्याः नेत्रैः सम्मिलिते; तस्मिन् अरक्षिते क्षणे शताब्दीव्यापिनः ध्याने अधोनिहिता कामासक्तिः अनियन्त्रितं ज्वालां प्राप्ता। तस्य अभिज्ञाः एकक्षणे मध्याह्नात् पूर्वं कुहेलिका इव अन्तर्धानं गताः। आकस्मिकेन कामेन बद्धः सः ऋषिः राजायाचितं यज्ञं कर्तुम् अङ्गीकृतवान्, चन्दवत्याः पाणिग्रहणस्य बदले, सय्हस्य पार्श्वे वाराणसीं प्रति प्रस्थितवान्।
बलिभूमिः
नगरे राजप्रासादस्य प्राङ्गणं यज्ञाय सज्जीकृतम् आसीत्: हस्तिनः, अश्वाः, वृषभाः, गावः, अन्ये चतुष्पदाः यूपेषु दीर्घपङ्क्तिषु बद्धाः स्थिताः, महान् खड्गः च लोमशकाश्यपस्य हस्ते स्थापितः।
यदा तापसः राजहस्तिनः ग्रीवायाः उपरि खड्गम् उत्थापितवान्, तदा सः पशुः उद्यतं खड्गं दृष्ट्वा मृत्युभयेन तीक्ष्णम् आक्रन्दम् अकरोत्। क्षणमात्रेण प्रत्येकः बद्धः प्राणी स्वरं तस्य भयाक्रन्दे योजितवान्, समग्रं प्राङ्गणं निर्दोषपशूनां विलापेन निनादितम्, ये तस्य प्रहारस्य प्रतीक्षां कुर्वन्ति स्म, यः अद्यापि न पतितः आसीत्। तत् शब्दं लोमशकाश्यपः वज्रनिपातवत् अनुभूतवान्। सः स्वहस्ते खड्गं, स्वराजवस्त्रानाम् अधः धृतानि जटाः तापसवस्त्रं च, तथा च स्वसम्मुखे कम्पमानान् पशून् दृष्टवान्; मोहपटः एकेनैव प्रहारेण विदीर्णः। “हा धिक् मम!” इति सः तीव्रात्मनिन्दया अवदत्। “स्त्रियः सौन्दर्यस्य क्षणिकसुखार्थं अहं निर्दोषप्राणान् हन्तुं प्रवृत्तः आसम्, स्वात्मानं च बौद्धनरकेषु सर्वाधिकभीषणे अवीचिनरके क्षिप्तुम् उद्यतः आसम्!”
खड्गस्य अधःपातः
एकेन प्रबलेन आक्षेपेन बोधिसत्त्वः खड्गं दूरं क्षिप्तवान्, यत् शिलायां ननाद। “एषः क्रूरः कर्मः कामस्य फलम् अस्ति,” सः विस्मितायाः सभायाः पुरतः घोषितवान्; “कामस्य अङ्कुरं अहं मूलात् छेत्स्यामि।” सः यज्ञं क्रूरं कपटपूर्णं च आख्यातवान्, यत् निर्दोषप्राणिनां भयेन कदापि स्वर्गं क्रेतुं न शक्नोति। राजानं प्रति सः अवदत्: “हे राजन्, स्वराज्यं धारय, सुन्दरीं चन्दवतीं च धारय — अहम् एतयोः उभयोः अपि न इच्छामि।” रङ्गभूमेः मध्ये पद्मासनेन उपविश्य सः प्रत्येकस्मै बद्धाय पशवे अपरिमितां मैत्रीं (मेत्ता) प्रसारितवान्, पुनः ध्यानानि (ध्यानसमापत्तयः — गभीराः चित्तस्य एकाग्रतास्थितयः) प्रविष्टवान्। तस्य अभिज्ञाः प्रज्ञाबलेन पुनः प्रादुर्बभूवुः; सः राजानं सभासदाञ्च असहायानां जीवानां प्रति स्वकामार्थं हिंसायाः सङ्कटम् उपदिष्टवान्, हस्तसञ्चालनेन सर्वेषां बद्धपशूनां रज्जुः छिन्नवान्, विस्मितानां जनानां समक्षम् आकाशं गत्वा स्वतपोवनं प्रति उड्डीय प्रायश्चित्तं पुनः आरब्धवान्।
ब्रह्मचर्यात् क्लान्तः पुनः संसारं प्रत्यागन्तुम् इच्छन् भिक्षुं प्रति एतम् उपदेशं समापयन् बुद्धः प्रकटितवान् यत् तस्मिन् जन्मनि मन्त्री सय्हः पुनर्जातः स्थविरः शारिपुत्रः आसीत्, तथा च तापसः लोमशकाश्यपः स्वयं बोधिसत्त्वः आसीत्।
ज्ञातव्य-विशेषः
कश्यपः ब्रह्मदत्तश्च बाल्यसहाध्यायिनौ आस्ताम्, सर्वाः विद्याः सह अधीतवन्तौ; पुरातनसुहृदं प्रति विहिता इयं वञ्चना विशेषेण तिक्ता।
सर्वं प्रलोभनं देवराजः शक्रः प्रवर्तितवान्, यतः तस्य भयम् आसीत् यत् लोमकश्यपस्य तेजस्वी शीलः कदाचित् तं स्वर्गसिंहासनात् च्यावयिष्यति। इदं भयं शक्रं अन्येषु जातकेषु शक्तिमतां तपस्विनां प्रति षड्यन्त्रं प्रेरयति।
खड्गपातात् पूर्वम् एकोऽपि पशुः वस्तुतः न हतः; खड्गदर्शनमात्रेण गजस्य भीतचीत्कारः लोमकश्यपस्य मोहं भङ्क्तुं पर्याप्तः अभवत्, येन कथा वास्तविकहिंसातोऽपि वारितहिंसायाः गाथा भवति।
कथायाः अन्ते भगवान् बुद्धः राजकन्यां चन्दावतीं तपस्विनं प्रलोभयितुम् आनीतवन्तं मन्त्रिणं सय्हं स्थविरस्य सारिपुत्रस्य पूर्वजन्म इति निर्दिशति।
इयं कथा वैदिकयज्ञीयपशुहिंसायाः विरुद्धं बौद्धप्रसिद्धं घोषणापत्रम् अस्ति, सर्वभूतेषु अहिंसां च उत्कर्षति। यं विषयं जैनपरम्परा तीर्थङ्करनेमिनाथस्य जीवने प्रायः तथैव नाटयति; सः भोजनार्थं पशूनां क्रन्दनं श्रुत्वा स्वविवाहोत्सवात् निवृत्तः।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता