अयोघर जातकम्

जेतवने भगवान् स्वकीयं महाभिनिष्क्रमणम् आश्रित्य एतां कथाम् अकथयत्, यस्यां रात्र्यां सः प्रासादं, पत्नीं, नवजातं पुत्रं, प्रतीक्षमाणं राजसिंहासनं च परित्यज्य तत् अन्वेष्टुं गतः, यत् राजसम्पदा न लभ्यते। पालिपिटकस्य जातकसंख्या ५१० एतस्य समानस्य विकल्पस्य पूर्वां कथां संरक्षति, यः बहुपूर्वं भिन्ने राष्ट्रे भिन्नेन मुकुटेन सह कृतः।

काशीराज्ये ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां शासति स्म, किन्तु भयङ्करः शापः तस्य गृहम् उपद्रवति स्म। प्रधानमहिष्याः सपत्नी, या वन्ध्या आसीत्, एकदा महिष्याः पुत्रं भक्षयितुम् अप्रार्थयत्; तस्याः क्रोधः मातरि पुत्रे च परजन्मनि यक्षिणीरूपेण प्रत्यक्षम् अभवत्। महिष्याः ज्येष्ठः पुत्रः यदा जातः, तदा यक्षिणी तं मातुः दृष्टेः अपहृत्य भक्षितवती; द्वितीयः पुत्रः यदा जातः, तदापि सा तथैव अकरोत्। राजा यक्षिण्याः सम्मुखे असहायः तान् रक्षितुं न अशक्नोत्।

यदा महिषी तृतीयवारं गर्भं धारयामास, तदा बोधिसत्त्वः स्वयं तस्याः गर्भे प्रविष्टः। चिन्तितः राजा एतं शिशुं रक्षितुं मन्त्रणाम् अयाचत। सूचितेषु उपायेषु सः लोहगृहनिर्माणम् अवृणोत्। कर्मकाराः नगरस्य रमणीये प्रदेशे लोहस्य एकं विशालं चतुरस्रं भवनम् अनिर्मिषुः, यत् निरन्तरं प्रज्वलद्भिः दीपैः प्रकाशितम् आसीत्; तस्य निर्माणाय यावत् नव मासाः अपेक्षिताः, तावत्कालं तस्य परितः सुदृढः पहरः स्थापितः।

लौहगृहे महिषी बोधिसत्त्वं प्रासूत, यः अयोघर इति नाम्ना अभिधीयते स्म, तेन दुर्गेण संरक्षितत्वात्। चतुर्दिक्षु प्रहरिणः स्थिताः आसन्; तस्य भित्तिषु अन्तः सः प्रज्ञां वर्धयन् सर्वाः विद्याः शिक्षितवान्। इतः परं यक्षिणी जलम् आनेतुं प्रयतमाना महाराजात् वैश्रवणात् जलाहरणे एव विनष्टा; एवं राजकुमारः बहिः आगमनात् पूर्वमेव आपदः अन्तः अभवत्।

षोडशे वर्षे अयोघरः बलवान् सुन्दरश्च युवा अभवत्। राजा तस्मै राज्यं समर्पयितुं सङ्कल्पितवान्, नगरं च अलङ्कारयामास। राजकुमारः उत्कृष्टे राजगजे आरुह्य वाराणस्याः परितः शोभायात्रया नीयमानः श्वेतच्छत्रं राज्यचिह्नं ग्रहीतुम्; नगरस्य तादृशं दृश्यं सः पूर्वं कदापि न दृष्टवान्।

नगरस्य वैभवं प्रथमवारं दृष्ट्वा अयोघरः पप्रच्छ यत् कस्मात् सः परिसीमितः आसीत्। अमात्याः तम् अवदन् यत् यक्षिणी तस्य द्वौ भ्रातरौ भक्षितवती, लौहगृहं च तस्य प्राणान् रक्षितवत्। सः अवगतवान् यत् सः दश मासान् गर्भे षोडश वर्षाणि च निगूढः आसीत्; यक्षिण्याः भयात् मुक्तः अपि सः जरामृत्योः पाशात् न मुक्तः इति। राजसत्ता एकवारं गृहीता चेत् तां त्यक्तुं कठिना इति सः विचिन्त्य पितुः अनुज्ञां गृहीत्वा हिमालये तापसत्वं स्वीकर्तुं सङ्कल्पितवान्।

पुत्रस्य सौन्दर्येन प्रसन्नः राजा राज्याभिषेकं सज्जयितुम् आदिष्टवान्। अयोघरः तु संसारत्यागम् अयाचत, पितुः पृच्छायां च अस्तित्वस्य क्लान्तिम् अवदत्। पिता तस्मै अनुज्ञां न ददौ।

प्रस्थानात् पूर्वं राजकुमारः पितरं चतुर्विंशतिभिः गाथाभिः उपदिष्टवान् यत् मृत्योः समक्षं किमपि न तिष्ठति: न सेना, न बलम्, न अश्वाः गजाः वा, न वैद्याः, न मन्त्राः, न माया; केवलं धर्माचरणम् एव आशीर्वादं आनयति। यथा गजः शृङ्खलां भनक्ति, तथैव सः आसक्तीः भङ्क्त्वा मातापितरौ अभिवाद्य प्रस्थितः।

पिता राज्यं परित्यज्य तम् अन्वगच्छत्; महिषी, अमात्याः, नगरजनाः च अनुययुः, द्वादशयोजनपर्यन्तः जनसमूहः हिमालयं प्रति गच्छन् आसीत्। तत्र शक्रः विश्वकर्माणम् अप्रेषयत्, येन महान् आश्रमः निर्मितः। बोधिसत्त्वः अनुयायिनः प्रव्राजयित्वा ब्रह्मविहारान् ध्यानं च उपदिष्टवान्, तेषां बहवः ध्यानसमाधिम् अलभन्त। आयुषः अन्ते द्वौ भागौ ब्रह्मलोके जातौ, शेषः तृतीयभागः विभक्तः: केचित् ब्रह्मलोके, केचित् कामावचरदेवलोके, केचित् च ऋषिकार्यं सम्पाद्य मानुषलोके।

लौहगृहं अन्ततः परमसावधानस्य सीमां दर्शयति: यक्षिणीम् अवरुद्धुं यत् प्राचीरं पर्याप्तं स्थूलम् आसीत्, तत् प्रत्येकस्य जीवितस्य निश्चितं मरणम् अवरुद्धुं न शक्नोति। अयोघरस्य मातापितरौ यत् अभिप्रेतं तत् सिद्धम् अकुरुताम्, पुत्रं षोडश वर्षाणि जीवितं रक्षितवन्तौ। यदा सः अन्ततः जगत् अवलोकितवान्, तदा तस्य गोपनस्य कारणं ज्ञात्वा अवगतवान् यत् कोऽपि दुर्गः तस्य एकस्य शत्रोः विरुद्धं न रक्षति, यं शत्रुं लोहं कदापि प्रतिरोद्धुं न निर्मितम्। एषा स्पष्टता तं निराशं न अकरोत्; सा तं ब्रह्मचर्यस्य पथं प्रति प्रेरितवती, अपरान् अपि बहून् तेन सह नीतवती।