युवञ्जयजातकम् — प्रातःशिशिरबिन्दौ अनित्यता

जेतवने भिक्षवः बुद्धस्य स्वराज्यत्यागस्य महाभिनिष्क्रमणं प्रशंसन्तः कथयामासुः। बुद्धः अवदत् यत् नायम् आदिमः प्रसङ्गः यत्र सः सिंहासनात् अपक्रान्तः, तथा एतत् सिद्धयितुं सुदूरस्य युगस्य कथां कथितवान्।

तस्मिन् पूर्वयुगे काशिराज्ये रम्मनगरं सर्वदत्तनामा राजा अपालयत्; तस्य सहस्रपुत्रेषु ज्येष्ठं युवञ्जयम् उपराजपदे नियुक्तवान्, तस्मै च तत्पदयोग्याः सर्वे राजसुविधाः प्रदत्ताः। युवञ्जयः पितुः विशालकुलस्य यावतीः सुखसामग्रीः लब्धवान्, बहुभिः भ्रातृभिः सम्मानितः प्रियश्च अभवत्।

एकस्मिन् प्रभाते युवञ्जयः उद्यानं गच्छन् तृणेषु पत्रेषु जालेषु च नीहारबिन्दून् अपश्यत्, ये प्रातःप्रकाशे विकीर्णमुक्ता इव दीप्यन्ते स्म। गच्छन् तेषां सौन्दर्यं प्रशंसितवान्, किन्तु सायं प्रत्यावर्तमानः सर्वे बिन्दवः उदितस्य सूर्यस्य तापेन पूर्णतया विलुप्ताः आसन्, यत् केवलं कतिपयघण्टापूर्वं तेजस्वि आसीत् तस्य किमपि चिह्नं न अवशिष्टम्।

यद् दृष्टं तद् विचारयन् युवञ्जयः सहसा पूर्णाम् अन्तर्दृष्टिं प्राप्नोत्। तस्य स्वयौवनं, सौन्दर्यं, धनं, बान्धवाः, स्वशरीरम् अपि तैः नीहारबिन्दुभिः सदृशम् आसीत्, जरा-व्याधि-मृत्यूनां अविरामैः बलैः विलयं गन्तव्यम्, न च संस्कृतं किमपि स्थातुं शक्नोति। सः आत्मानं पृष्टवान् यत् किमर्थं तादृशैः सुखैः मुग्धेन भवितव्यं यानि तथैव पूर्णतया विलीयेरन्।

युवञ्जयः साक्षाद् पितुः समीपं गत्वा राज्यत्यागं हिमालये तपस्विजीवनं च स्वीकर्तुम् इच्छां प्रख्यापितवान्। राजा राज्ञी च रुदन्तौ तं स्थातुं प्रार्थयेताम्, पूर्णं शासनम्, अतुलं धनम्, राज्यस्य सर्वसुखानि च प्रस्तावयन्तौ यदि सः केवलं तिष्ठेत्। युवञ्जयः मृदु उत्तरं दत्तवान् यत् राजपदं राजवैभवं च स्वयमेव क्षणिकच्छाये एव, तस्य अपेक्षया अधिकस्थायिनी न, यत्र नीहारः विलीनः अवलोकितः।

सहस्रराजकुमाराणां कनिष्ठः युधिष्ठिलः स्वभ्रातुः सङ्कल्पं दृष्ट्वा मातापितरौ तम् एव अनुज्ञां याचितवान्। न कोऽपि पुत्रः निवारयितुं शक्यः इति दृष्ट्वा राजा राज्ञी च अन्ते सम्मतिम् अददताम्, सम्पूर्णः राजसभा च द्वौ भ्रातरौ त्यजनीयवस्तूनि प्रति गहनादरेण प्रस्थितौ दृष्टवत्।

युवञ्जयः युधिष्ठिलश्च सह हिमालयशान्तिं प्रति गतौ, तपस्विवस्त्राणि स्वीकृतवन्तौ, चतुरः ब्रह्मविहारान् — मैत्रीं करुणां मुदितां उपेक्षां च — आयत्तम् अकुरुताम्, गभीरां ध्यानसमाधिं च प्राप्तवन्तौ, तादृशेन ध्यानेन सिद्धं ब्रह्मलोकं प्रति पुनर्जन्मपर्यन्तं तस्यां शान्तौ दिवसान् यापयन्तौ। बुद्धः स्वयं युवञ्जयः आसम्, आनन्दः युधिष्ठिलः, तस्मिन् युगे शोकाकुलौ राजराज्ञौ च अस्मिन् जन्मनि स्वराजकुलस्य सदस्यौ आस्ताम् इति प्रकाश्य शिक्षां समापितवान्। एषा कथा पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या ४६० इति अभिलिखिता अस्ति।

नीहारः स्वभावतः किमपि शिक्षयितुं नार्हति; सः केवलं जलं यत् रात्रौ सङ्गृह्यते, प्रभाते विलीयते, यथा सदा। यत् तम् युवञ्जयाय तादृशं प्रभावशालिनं गुरुं कृतवत्, तत् तस्य अल्पता तस्य पूर्णा पूर्वानुमेयता च एव, यतः तस्य विलयस्य विषये किमपि निषेद्धुम्, विवादयितुम्, अन्यथा व्याख्यातुं वा न शक्यते, यथा महत्यो हान्यः प्रायः क्रियन्ते।

युवञ्जयः गमनस्य निश्चयात् पूर्वं भ्रातुः समर्थनं न प्रतीक्षितवान्; सः स्वयमेव अन्तर्दृष्टेः बलेन स्वकीयं वरणं सम्पूर्णं कृतवान्, युधिष्ठिलस्य अनुगमननिर्णयः तु पश्चात् आगतः, तर्केन प्रेरितः न, अपि तु दृष्ट्वा प्रेरितः। यत् द्वितीयं त्यागं प्रथमस्य दर्शनमात्रात् स्वाभाविकतया उदभूत्, तत् सूचयति यत् यथार्थः विश्वासः, दृश्यः सन्, विना रक्षणापेक्षं स्वयमेव प्रसरति।

कथायां न सूच्यते यत् सर्वदत्तस्य अन्ये नवशताधिकाः अष्टनवतिः पुत्राः हीनाः पुरुषाः वा तादृशे अन्तर्दृष्टौ अक्षमाः आसन्। नीहारः केवलं तस्मिन् विशेषे प्रभाते युवञ्जयस्य दृष्टिपथे पतितवान्, तस्य स्वभ्राता च पश्चात् तस्य समीपः आसीत् यत् सः दृष्टवान् यत् तेन तस्य किं कृतम्। कथा न पृच्छति यत् इतने अधिके किमर्थं स्थितवन्तः, केवलं दर्शयति यत् तयोः द्वयोः कृते किं सम्भवम् अभवत् — ये परिस्थित्या विश्वासेन च सह न अतिष्ठताम्।