चित्तसम्भूतजातकम्

शास्ता द्वौ परस्परं गाढं समर्पितौ भिक्षू प्रति इमां कथाम् अकथयत्, प्राचीनं बन्धनम् आश्रित्य यत् तौ एव आत्मानौ इदं जन्म अतिक्रम्य बहुजन्मपर्यन्तं नीतवन्तौ। पालित्रिपिटकस्य ४९८-संख्यकं जातकं तां पूर्वकथां संरक्षति, यया प्रकटं भवति यत् तत् समर्पणं कियत् पुराणम् आसीत्।

प्रथमे स्मृते संयुक्ते जन्मनि चित्तः सम्भूतश्च द्वयोः भगिन्योः पुत्रौ, अर्थात् पितृष्वसृपुत्रौ आस्ताम्, अवन्त्यां उज्जयिन्याः समीपे चाण्डालग्रामे जातौ। तयोः मध्ये प्रज्ञावान् चित्तः आसीत्। यदा तौ युवकौ नगरद्वारे स्वां चाण्डालकलां प्रदर्शितवन्तौ, तदा तौ अपशकुनरूपेण गृहीतौ, क्रुद्धेन जनसमूहेन च ताडितौ। स्वमूलं गोपयितुं निश्चित्य तौ तक्षशिलां गत्वा ब्राह्मणच्छात्ररूपेण अधीतवन्तौ, किन्तु तयोः जातिः अन्ततः तयोः मातृभाषायाः उच्चारणेन प्रकटिता, ततः ताडितौ निष्कासितौ च तपस्विनौ भवितुम् आदिष्टौ।

ते वने तापसरूपेण अवसन्, ततः तस्मात् जीवनात् च्युत्वा नेरञ्जरानद्याः तीरे द्वौ मृगशावकौ इव सह एव जातौ, प्रतिक्षणम् अविभाज्यौ, यावत् एकस्य व्याधस्य एकया शक्त्या द्वावपि युगपत् प्राणान् अहरत्। ततः नर्मदानद्याम् द्वौ कुररपक्षिणौ इव उदितौ, पुनः सदा पार्श्वयोः, यावत् एकः शाकुनिकः तौ जालेन बद्ध्वा उभौ अपि अमारयत्।

स्वस्य अग्रिमे मानवजन्मनि पूर्वजन्मफलानि अन्ततः अत्यन्तं भिन्नासु दिशासु पक्वानि। सम्भूतः राजकुले जन्म प्राप्य वर्धित्वा उत्तरपञ्चालस्य राजा अभवत्, काम्पिल्यनगरात् सुविधया वर्धमानेन भोगविलासेन च शासन्। चित्तस्तु तस्य स्थाने कौशाम्ब्याः राजपुरोहितस्य गृहे जातः, तस्मिन् जीवने च स्वयं बोधिसत्त्वः आसीत्।

चित्तः स्वपूर्वजन्मनां सर्वेषां स्मरणस्य दुर्लभेन वरेण सह जातः, तया स्मृत्या च पूर्णस्पष्टतया दर्शितं यत् पुनर्जन्मचक्रं वस्तुतः कियत् भयावहम् अनन्तं च अस्ति। सः यौवने एव गृहस्थजीवनं त्यक्त्वा गृहहीनस्य तापसस्य जीवनम् अस्वीकरोत्, ध्यानसमाधिषु निष्णातः अभवत्, तेन लाभेन च उत्पन्नानि उच्चज्ञानानि च विकसितवान्।

सम्भूतस्य राज्यस्य पञ्चाशत् वर्षेषु गतेषु चित्तः अनेकजन्मसहचरं प्रति स्वचेतनां प्रेरितवान्, तं च अद्यापि राज्यं कुर्वन्तं दृष्टवान्। चित्तः राजोद्यानं प्रति उड्डीय गतवान्, यत्र काष्ठानि सङ्गृह्णन् एकः बालकः तदेव गीतं गायति स्म यत् सम्भूतेन स्वराज्याभिषेकदिने रचितम् आसीत्, यत् समग्रं नगरं राज्ञः प्रियं गीतम् इति स्वीकृतवत्। चित्तः ज्ञातवान् यत् बालकः केवलम् एतदेव गीतं जानाति, ततः तस्मै राज्ञः समक्षे गातुं प्रत्युत्तरपदम् अपि शिक्षितवान्।

बालकः राजसभायां तत् प्रत्युत्तरपदं गीतवान्, राजा च अवगतवान् यत् तत् पुराणसहचरात् एव आगन्तुं शक्यते। सः स्वपरिजनैः सह स्वयम् उद्यानं प्रति प्रस्थितः चित्तं चान्विष्य प्राप्तवान्। सः तापसं सादरम् अभिवाद्य आसनं दत्त्वा तं तेन स्नेहेन स्वागतं कृतवान् यः अगणितजन्मसु सहभागी सखा एव सम्भवति।

सम्भूतः स्वराज्यं चित्तेन सह विभक्तुं प्रस्तावं कृतवान्, किन्तु चित्तः प्रत्याख्यातवान्। सः कर्मफलं, मानवजीवनस्य क्षणभङ्गुरतां, मृत्योः निश्चयं, स्वयोः साधारणस्य चाण्डालजन्मनः च चर्चां कृतवान्, राजानं च प्रार्थितवान् यत् हानिकारकानि कर्माणि त्यजतु, यतः जरामृत्युभ्यां कोऽपि न मुच्यते। राजा अङ्गीकृतवान् यत् तस्य कामाः अतिप्रबलाः सन्ति येन ते त्यक्तुं न शक्यन्ते; तदा चित्तः तं धर्मेण शासितुं तथा तापसान् ब्राह्मणांश्च पोषयितुं परामर्शं दत्तवान्। ततः चित्तः आकाशे उत्थाय हिमालयं प्रति गतवान्। स्वभ्रातुः उपदेशेन प्रेरितः सम्भूतः स्वराज्यं ज्येष्ठपुत्राय समर्प्य हिमालयं गतवान्, चित्तेन च प्रव्रजितः अभवत्, यत्र उभौ अपि ध्यानसमाधीन् उच्चज्ञानानि च विकसितवन्तौ, ब्रह्मलोके च उत्पत्तिम् अधिगतवन्तौ।

बुद्धः शिक्षां समापयन् प्रकटितवान् यत् तस्मिन् पूर्वजन्मनि आनन्दः सम्भूतः आसीत्, स्वयं च सः प्रज्ञावान् चित्तः आसीत्। चाण्डालजन्म, तिर्यग्योनिः, व्याधस्य शक्तिः, शाकुनिकस्य जालं च सोढुं समर्था मैत्री अन्ततः सिंहासनमपि सोढुं समर्था सिद्धा। कथायाः अस्य अन्तिमे मोडे यत् विस्मयकरं तत् एतत् यत् यः राजा प्रथमं स्वीकृतवान् यत् तस्य कामाः त्यक्तुं न शक्यन्ते, सः अन्ततः स्वपुराणसहचरस्य अल्पैः शब्दैः द्रवीभूय यत् राज्यं दातुं शक्यते तत् सर्वं त्यक्तवान्।