महाउम्मग जातके एकः खण्डः
अयं कथा महाउम्मग जातके एकः खण्ड अस्ति। अयं पालि सिद्धान्ते जातक संख्या ५४६ इति स्मृतः। अयं महानिपातस्य दशानां श्रेष्ठजातकानां मध्ये गणितः। अयं कथा प्रज्ञा परिपूर्णतायाः (प्रज्ञा पारमितायाः) मुख्यतया प्रदर्शयति। मिथिला राज्ये वेदह राजा चत्वारः वरिष्ठ सचिवान् अत्यन्तं सम्मानयति स्म। तेषु सेनक, पुक्कुस, कविन्द, देविन्द नामानि आसन्। अनन्तरं महोसध नाम यौवन पण्डितः (बोधिसत्त्वः) आविर्भूतः। महोसधस्य प्रज्ञा तेषां सचिवानां प्रज्ञातो बहुला श्रेष्ठतरा। राजा तं सर्वेभ्यः सचिवेभ्यः अधिकं सम्मानयति। चत्वारः सचिवाः स्वस्य अपमानेन क्रुद्धाः। महोसधः अमरादेवी नाम विदुषीं भार्याम् अगृहणत्। अमरादेवी तस्य प्रज्ञायै समानीया। चत्वारः सचिवाः एतस्मिन् स्थितौ अधिकतरं कुपिताः।
कपटेन गठितः योजना
महोसधं साक्षात् निजयितुं अशक्नुवन्, चत्वारः सचिवाः तं कपटेन विनाशयितुं षड्यन्त्रं कृताः। एकैकः सचिवः राजोद्यानात् बहुमूल्यं पदार्थं चोरयामास। राजमुकुटात् एकः मणिः, सुवर्ण हारः, उत्तमं वस्त्रं, सुवर्ण पादुकाः। ते सर्वे पदार्थाः साधारणपात्रेषु गोपिताः, तरकारी, पुष्पाणि, अन्य भोजनीयद्रव्येषु विलीना आसन्। तेषां योजना आसीत् यत् राजीय संपत्तिः महोसधस्य गृहे आविष्कृतः भवेत् तथा तं चोरं कथयिष्यन्ति।
अमरादेवीस्य संदेहः
अमरादेवी राज्यदूताः असाधारणेन सावधानेन उपहारान् आनयन्ति इति दृष्ट्वा संदेहं कृता। तान् उपहारान् अन्तर्गतं कृत्वा सर्वान् चोरीतान् पदार्थान् पुनः प्राप्ता। पत्रे सचिवस्य नाम, तिथि, दूतस्य परिचयं लिपिबद्धं कृता। तस्य साक्ष्यं गोपयमाना रहा।
कारणमुपलब्धः निर्वासनम्
अमरादेवीस्य कार्यं कर्तुं पूर्वं चत्वारः सचिवाः राज्ञः समीपं अभियोगं कृताः। महोसधः तान् निर्णयात् शीघ्रं मुक्तं कर्तुं अशक्यः, अतः मिथिलात् प्रस्थितः। सचिवाः अपने षड्यन्त्रे सफल इति विश्वसिताः। अमरादेवीस्य हस्तेषु साक्ष्यं इति ते न जानन्ति।
चत्वारः पत्राः, चत्वारः पाशाः
महोसधस्य प्रस्थानात् परं सचिवाः अमरादेव्यै पृथक् पृथक् गुह्य समागमं प्रस्तावयन्ति। अमरादेवी सर्वेभ्यः विभिन्नेषु रात्रि यामेषु आगन्तुं समयं निर्धारिता। आगच्छत्यन्तश्चैकैकः, सर्वः पाशे बद्धः। अयस्य शिरः मुण्डितं, गर्हितं कृतं, पात्रे न्यस्तः। सर्वे चत्वारः इत्थं बद्धाः।
राज्ञः समीपे साक्ष्य प्रदर्शनम्
प्रातः काले अमरादेवी चत्वारः पात्राः राजवेश्मनि नीत्वा राज्ञः समीपे अनावृतवती। अपमानितान् सचिवान् दृष्ट्वा राजा आश्चर्यितः। चोरीतान् पदार्थान् साक्ष्यं च ऊपहारयामास। राजा तान् सचिवान् निष्कासितवान्। महोसधस्य नाम शुद्धं कृतम्।
गृहस्य रक्षायै प्रज्ञा
एतस्य कथायास् उपदेशः यत् प्रज्ञा द्वयोः क्षेत्रयोः प्रदर्शितः। बोधिसत्त्वस्य राजसभायां ज्ञानम्। अमरादेव्याः गृहे ज्ञानम्। द्वौ पृथक् अस्यते। महोसधः पहेलीषु निर्णये परीक्षितः। अमरादेवी धैर्येणे, निरीक्षणेन, साक्ष्य संग्रहेण परीक्षितः। जातकः तस्याः विजयं उत्कृष्टं मानिता।
उन्मोचनात् पूर्वे धैर्यम्
अमरादेव्याः कौशलं यद् तत् साधारणां चातुर्यात् भिन्नम्। साक्ष्य लब्धेषु सर्वेषु सचिवेषु प्राप्तेषु अपि तत् तत्र विलम्बितवती। सचिवानां आत्मविश्वासे प्रमादे ते प्रपन्नाः। द्रुतं कार्यं कर्तुं पश्चाद् सचिवाः पुनः षड्यन्त्रेत् स्वतन्त्राः स्यु:। पत्रान् प्रतीक्ष्य सर्वान् राज्ञः समीपे आनीय, उन्मोचनम् पूर्णं अभवत्।
ज्ञातव्य-विशेषः
अयं कथा महाउम्मग्ग जातके समाविष्ट यत् महानिपातस्य दशानां श्रेष्ठानां जातकानां एकं यत् प्रज्ञापारमितायां समर्पितं।
चत्वारः ईर्ष्यालुः सचिवाः सेनकः पुक्कुसः कविन्दः देविन्दः राजसद्न इत् बहुमूल्यं वस्तु चौर्येण गृहीत्वा तद् महोसधस्य गृहे प्रेषितानां भेटानां अन्तर्गतं स्थापितवन्तः।
अमरादेवी चुरितान् वस्तून् अवरुद्धवती तत्र पत्रे लिखित् सचिवस्य नाम तिथि सेवकस्य च अभिज्ञान यदा तदेव पश्चात् विज्ञातवती।
यदा महोसधः झूठे कलंकेन मिथिलां परित्यजितः तदा प्रत्येकः सचिवः पृथक् पृथक् अमरादेव्याः समीपं पत्रं लिखितवान् गुप्त भेटनस् कामनया अन्ये तीसः तदैव कृत्वाञ्जानान्तः।
अमरादेवी प्रत्येकं सचिवं निग्रहीतवती शिरः मुण्डयितवती अर्हणकूपे निक्षिप्तवती। पश्चात् तान् च चुरितान् वस्तून् च राजा वेदेहस्य समीपे प्रस्तुतवती यन्त्रणायाः साक्ष्यरूपेण।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता